Yıkılan Umutlar

Kayseri Endürlük Köyü'ndeki Aziz Triada Kilisesi'nin Çan Kulesi artık yok. 2007'de böyleydi.


Gürsel Korat

Yıllar önce "Kayseri bir gün yıkılacaktır!" dediğim zaman, söylediğim sözün kehanet derecesindeki büyüklüğünün farkında değildim. Korka korka dua okuyanlar gibi, "belki bir umut Kayseri tümüyle yıkılmaz canım" düşüncesi de aklımdan geçiyordu.


Uzun yıllar kat edilmeden, kısa sürede Kayseri şehri, -yıkılamayan bazı mostralıklar dışında-tüm tarihi dokusuyla birlikte yok oldu. Kalan tarihi eserler ise modern yapıların gölgesinde kaldı, hiçbir tarihi geçmişi fısıldamayan yalnızlığın fesadında boğuldu.


Annem baş edemediği bir arsızlık karşısında "Allah ıslah etsin!" derdi.


Yıllardır bu ülkede milliyetçiliğin ve din merkezli iktidar tutkusunun açtığı iktisadi ve kültürel yaraların çoğalmasını önlemeye çalışanlara geçmiş olsun, bunları Allah'ın bile ıslah edemeyeceği fikrine nihayet varmış bulunuyorum.


Kayseri Endürlük Kilisesi'nin yan duvarları yazın yıkılmaya başlamıştı, şimdi çan kulesinin uçtuğu haberi de geldi.


Tarihimizin önemli bir mimari bellek noktası daha çürütüldü. Saymaca bir göçebe tarih, saymaca bir fetih tarihi, söylene söylene efsaneden gerçeğe dönüştü. Çekirgelerin göçü ve fethi tamamlanıyor; ilkem ötekine sövmek, tarihimi silmektir. Tarihin çölü hepimize armağan olsun.

Zamanın Egemenliği Yok


Söyleşi: Halim Şafak

-Sevgili Gürsel Korat; yeni romanınız Rüya Körü (İletişim, 2010) Bizans İmparatoru 1. Manuil’in hüküm sürdüğü 1143-1180 dönemini anlatıyor. Bu döneme odaklanmanızın ya da ilginizin nedenini sorarak başlamak istiyorum.
Bu döneme özel bir ilgim yoktu. Fakat uzun süredir kuruluş romanlarının hep küçümsediği Bizans’la ilgili bir şey yazmamış olmama hayıflandığımı saklamayacağım. Andronikos’u mutlu bir tesadüfle keşfetmem benim için çok önemli bir adım oldu. Daha önceleri dönemle ilgilenmiş, sağını solunu yoklamış, çekinmiştim. Andronikos müthiş bir karakter, çekti beni dönemin içine; bir de Kılıçarslan’a ulaşıtım ki, olay tadından yenmez hale geldi. Nedeni şu: Kuruluş romanlarının kötü şeyler yazdığını, “biz” duygusuyla hep “Türkleri” övdüğünü biliyordum. Neye vardım, Anadolu Selçuklu Devleti adıyla bilinenin Konya Rum Sultanlığı olduğuna. Bizans İmparatorluğu’nun Roma İmparatorluğu olduğuna! Bunları biliyorduk da, konuşmamışız! Yıllardır bu “Anadolu Selçuklu Devleti” adının fosur fosur yalan koktuğunu düşünür, böyle bir devlet adının o zamanların ağız kıvamına pek uymadığını aklımdan geçirirdim. Fazlasıyla modern, ölçülüp biçilmiş, kitabi bir ad! Çünkü adında Rum var ya beğenilmeyip yerine milli bir tarih uydurması konduğu belli. “Bizimkiler nasıl Rum olur?” diyen birinin şirretliği yani. Mevlana Celaleddin, “Rum” olabilir ama milli tarihi kuran o meçhul arkadaşı enterese etmez. Eşrefoğlu Rumi varmış, “Rum diyarının sultanları” varmış, ne gam!
Bakın Nev’i şiir yazmış da övünüyor:

Nev’iya nazm içre eyledün bir tarz-ı has
Rumı kurtardın Acem eş’arına taklidden

Yani Nev’i kendi kendine, “şiirde öyle bir özgün biçim kurdun ki, Rum’u İran şiirine taklidden kurtardın” diyor.
Rum kim burada? Osmanlı. Her halde Selçuklu dediğin de öyleydi ki, tarihe kurdukları devlet Konya Rum Sultanlığı olarak geçmiş. Bunu yalnızca bizim okullarımızda böyle öğretmiyorlar. Ne tuhaf.

-12. Yüz yılda Anadolu’da, Balkanlarda, Kudüste ve İstanbul’da geçen Rüya Körü Katolik ve Ortodoksların oluşturduğu dünya kadar Selçuk beylerini anlatırken nasıl bir tarih bilgisinden yola çıktınız? Başka bir deyişle edebiyatın dışındaki tarih edebiyatın nesi oluyor?
Edebiyatın dışındaki tarih, en fazla olsa olsa sözün arka planı oluyor. Tarihi açıklama çabası edebiyatçının işi değildir. Ben, Rüya Körü’nde oldukça yakın gözlemlerin ürünü olan kronikçilerin yazdıklarına ve dönemin somut tarih bilgisine dayandığım, üstelik milliyetçiliğin saçma tarihsel sınıflamalarından uzak durduğum halde, yine de amacım tarihsel tez öne sürmek olmadı. Tarih birinci elden anlatıldığında bile taraflı ve yetersiz olabilir. Hem edebi yapıtta tarihi gerçeği açıklamakla neye varabilir ki insan? Olsa olsa tarih tezine. O zaman bunun edebiyatçılıkla ilgisi olmaz. Ben dönemin yaşayışına, duygulanma biçimlerine, kadın erkek ilişkilerine baktım. Yönetim süreçlerindeki ilişkileri gözlemledim ve buradan insana dair anlatacağım temel hikayeyle bağlar aradım. Doğrusu ben kendi hikayemi anlatırken eski dönemin bilgisini zemine yaydım. Okurun baktığı yer o zemin değildir, insana bakar. Zemin sağlam olursa okura oradan da dolaylı bir bilgi geçer. Yazarın doğrudan anlatmadığı ama gösterdiği yerin bilgisi. Ben bu yer üstünde akan zamanı insanın duygu dünyasından geçen bir imkansız olayla, geleceği rüyasında görmekle doğrudan imgeleme seslendim.

-Bu bağlamda rüyasında geleceği gören Stefanos’la geçmişi gören Andronikos arasındaki çatışma bir biçimde bugünü de içine alan bir zaman tartışması olarak anlanabilir mi?
Bu, zamanın herhangi bir noktasında insanlar arasında yapılabilecek bir zaman tartışmasından başka bir şey değildir. Tamamen öyle anlaşılmalıdır. Peki o zaman niye 1143 diyeceksiniz. Şundan: Bütün resmi tarihin tu kaka ettiği bir çağı, o geçmişi bir nirengi noktası olarak seçsek, bugün, o zamanın geleceği olmaz mı? İşte düşünmeye, üzerinde zıplamaya değer bir konu.
Bir de geçmişi yazmanın iyi tarafı aforizma diline uygunluğu gibime gelir. Bu nedenle sık sık aforizmalara başvurdum: “Kader mi, kader diye bir şey yok. Kader olsaydı, geleceğin ve şimdinin iç içe yaşanması gerekirdi” gibi şeyler yani.

-Gelecekteki bugünü tartışmanın olanağı haline gelerek romanın özgün yanını oluşturmuştur diyebilir miyiz?
Bunu yazarına sorma nezaketi gösterdiğiniz için sağolun. Okurun fikrin almak lazım. Ben geleceği anlatarak da ilerleyebilen bir roman yazılabileceğini düşündüm ve teknik olarak da bunu yapmaya çalıştım: Çoğu yerde olacakları söyleyerek yazılan bir roman yazmayı göze aldım ve yazdım. Takdir, okuyana aittir.

-Rüya Körü’nün aynı zamanda şiddetli bir devlet ondan çok iktidar eleştirisi olarak okumak mümkün müdür?
Romancı açıktan açığa söylemez bunu. Söylememelidir. Romanda insanla yüzleşirken irkiliriz birden: “Eh, bütün erkeklerin iktidarı nasıl da nasıl erkek!” deriz. “İktidar, kadınların gövdesine bile erkek kalıbı koyuyor” deriz. “ Roma’yla Rum Sultanlığı arasında baba oğul ilişkisi var” deriz. Tanrı Baba’nın, İmparator Baba’nın, Sultan oğlun, yalancı oğlun, düzenbaz yeğenin, güçlü erkeklerin ayağına paspas olan kadınların, iktidarda kalabilmek için çocukları evlendiren babaların, oğullarını iktidarla evlendiren ama onları cinsel iktidarsızlığın çukuruna düşürenlerin hikâyesidir bu.
Romancılığım dışında, bir politik fikir sahibi kişi olarak, iktidarın şiddetinden nefret ediyorum ama bu bana bu haliyle sadece kuramsal- politik bilgi olarak görünüyor. Romancıyım, daha çoğunu düşünüyor ve istiyorum.

-Size kadar varan Baba ve imgesini nasıl değerlendirmeliyiz?
Romandaki babalardan biri de benim tabii. Yüzüme vurmasanız olmaz mı? Al bir babayı vur ötekine. Sizin de bir Ceren’iniz var mesela, ne yapayım yazarken yalnızca kendimi düşünemem ki, dostlarım da bir baba, ne yapalım, herkesin bir iktidar olma kusuru bulunur diyorsun ister istemez.

-Bütün bunların üstünde duran ve belirleyen tek şey zaman olduğuna göre nedir zaman? Rüya Körü zamanın egemenliğini mi reddetmektedir?
Zaman, kitabın finalinde benim oyuncağım haline gelince bu soruyu sormakta haklı oluyorsunuz. “Her şeyi belirleyen zamandır” dedim mi bunu düşünüyorum. Hayır. Rüya Körü zamanın egemenliğini mi reddeder, ona da hayır. Zaman somut bir olgu değil, bu yüzden her şeyi belirlemiyor, biz öyle söylüyoruz. “Zaman her şeyi halleder” diyoruz. Oysa gerçek şöyle: Her şey halloluyor ve bunun bir süreçte hallolduğunu görüp bunu zamanın yaptığını söylüyoruz. Zamanın egemenliği falan yok, zaman zihinsel bir kavram, geçip giden ve sürekli yok olan bir şey. Reddetmeye gerek yok. Hep yok olan bir şeye “senin egemenliğine karşıyım” demek gereksiz oluyor. Zaman’ı iktidar kavramı yerine kullanıyorsan o başka; dönemsel egemenlik falan da dersen tamam ama ben zaman’ı hep zaman olarak görüyorum.

-Bu durum hatırlama ve unutma üstüne felsefi bir tartışmaya girişmenizi de sağlıyor. Bir bakıma Rüya Körü aforizma olarak algılanabilecek düşünceler de üretmektedir.

Hep yok olan, hep unutulan olur. İşte çok yerinde bir hatırlatma. Sürekli geçip giden zamanın içinde kalanlar aynı zamanda yok olup dağılanlardır. Geçmiş zamanın içinden çıkıp gelen varlığımızı yalnızca hatırlayarak doğrularız. İşte sayısız aforizmamı bundan yola çıkarak yazdım. Sizin için de bir aforizma söyleyeyim hadi: Eğer geçmiş sürekli yok olsaydı, biz yokluktan çıktığımızı düşünecek, hiçten hiç çıkar diyerek, kendimizi yok sayacaktık.


-En sonunda size ve kızınıza varan Rüya Körü en çokta sizin geçmiş, bugün ve gelecek algınızı somutlaştırmış olmuyor mu? Rüya Körü sizin ve kızınızın bugünde yaşıyor olmanızın arkaplanına tarih ve tabii zaman üstünden bir yorumlama sayılabilir mi?
Bu sözleri okuyan da roman kahramanı olarak yalnızca kendimi yazdığımı sanır! Durun hele, bana gelinceye kadar seksen durak var. Soruya gelelim. Zamanı yorumlama falan derken, irkildiğim şey şuydu: “Şu an ne güzel, anın kıymetini bilelim” gibi laflar söyleyenler işitirdim, bu sözde canımı sıkan bir şey vardı, “an’ı yaşamak” denen şey neydi? “Şimdiyi yaşayalım, unut gitsin neymiş gelecek ve geçmiş” demek miydi? “Beden hazlarından önemli bir şey olmaz” mı demekti yoksa? Bunların hiçbirine aklım yatmıyordu. Birden aydınlandım: Şimdiki zaman durgun bir su birikintisini andırıyordu. Oraya akan bir geçmiş ve oradan çıkan bir gelecek vardı. Yani geçmiş ve gelecek olmadan o anı anlayamıyordun.
İnsanın nerede durduğunu, ne olduğunu anlamaya çalışır roman. İnsanlara bunu gösterir. Ne yazık, romanlar yoluyla “tarihi gerçekleri” açıklayanlara. Ne yazık, romandan tarihi öğrenenlere.

-Teşekkür ederim.
Ben teşekkür ettim asıl, sizden önce, şimdi ve daima.

Birgün Gazetesi, 27 Aralık 2010



Yazarlık Rüyaların Yapısını Fark Etmekle Başlar


19 Aralık 2010 Hürriyet Pazar Eki'ndeki Röportajdan Bazı Bölümler


* Romanda tarih anlatan pek çok romanın kusuru, çok önceden yaşanmış bir olayın “öyle değil de böyle” olduğunu iddia etmesidir. Tarihçilik yapamayanların edebiyatın sırtından geçinmesi sayıyorum bunu. Bu tarzın en iyi sayılanları bile kusurludur; üstelik bir de romanı ilgilendirmeyen tartışmaların kaynağı olmuşlardır: Devlet, ana mıdır, baba mı? Fatih, rüyasında söylenen şeyleri görmüş müdür? Şah İsmail Ali’nin zuhur etmiş hali midir? Yavuz Çaldıran’da ne yaptı?
*Ben romanda, insan varlığı içinde bilmek istediğimiz durumların peşindeyim. Bir fikrin, bir ulu insanın ne kadar haklı ne kadar üstün olabileceği fikriyle değil, her insanın hem yüce hem de sefil bir ruh düzeneği içinden hareket edebildiği fikriyle masanın başına oturuyorum.
*Edebiyatımız fazlasıyla “biz” olan İstanbul’u, “biz” dediğimiz dönemin tarihini anlatıyor. Ben ise biz sayılmayanları, unutulan Selçuklu’yu, “biz”den önceki İstanbul’u anlatmakla bu yoldan çoktan ayrılmış durumdayım.
*Edebiyatın işi, insanın düşünebileceği her şeyi aklımıza düşürmektir, felsefi veya dini önermeleri insanlara tebliğ etmek değil. Benim temel itirazım buna: Herkes bir fikrin önermesini roman adı altında kamuya duyuruyor. Edebiyat bir fikir panayırına döndü, siyasal ve ideolojik kamplaşmalar romanın sırtından yürütülür oldu.
*Aşk söz konusu olduğunda talih herkese aynı ayarda gülmez. Kimileri darı ambarına düşer, kimileri de çukura. Ne var ki kazananla kaybeden yan yana dolaşıyorsa, yaşanan burukluk derin olur. Aşk acısı yalnızca kaybetmek değildir, aşk acısı kaybettiğin şeyin nereye gittiğini görmektir.
*Budalalık, işin gereğini yapamayan herkeste, kendimizde de tabii, hissettiğimiz bir haldir.
*Kılıçarslan’ın İstanbul’da sekiz ay kalması basit bir ziyaret değildir. Manuil’le Kılıçarslan, yazışmalarında birbirlerine baba-oğul hitabıyla yazan kişilerdir. Rum Sultanı ile Roma İmparatoru birbirine elbette uzak olamaz: Halef selef ilişkisi var aralarında. Sürekli bir akrabalık ilişkisi içindeler. Bu konu romanın alanı dışında olsa da, romancının tarihi kurcalama biçimi açısından şunu söyleyebilirim: Ben ne Roma’nın ne de Selçuklu’nun tarafını tuttum. Şimdiye kadar yazılan tarih romanlarının pek çoğundan farklı şeyler yazmamın nedeni budur. “Biz” fikri yoktur benim romanlarımda. Peşinen mahkum edilmiş, “kahpeleştirilmiş” bir Bizans da. Biliyor musunuz Bizans kavramı çok eski sayılmaz, “Anadolu Selçuklu Devleti” tanımı ise pek yenidir: Modern tarihçilerin basit bir tasnifidir bu. Selçuklu Sultanı kendisine “Rum Sultanı” diyordu. Devletinin adı da Rum Sultanlığı’ydı. Roman, bu tür bilgilerle sansasyon yaratılan bir alan olmadığı için bu konu temel problemimmiş gibi davranmayacağım. Ama bir romancı tarihe baktığında böyle şeyler görüp de yokmuş gibi davranırsa, ille de Bizans, ille de Türkler, biz falan derse, yazdığı şeye roman denmez. Tarih başka bir diyardır, bugünden bakarak orası hakkında konuşanlar, sadece kendi aklındakini konuştuğunu bilip öyle konuşmalı. Ben bugünden bakarak tarihi zemin önünde insanı konuştuğumun farkında olan bir romancıyım.
*Ben “zaman” kavramını dert edinen romancılar kuşağındanım. Proust, Tanpınar veya Lawrence Durrell benim kapı komşularım oluyor. Her romanımda zaman kavramıyla ilgili bir problem bulur, onun üzerine giderim.
*Kadın, o çağlarda bugün bildiğimiz anlamda bir kişi değil. O yüzden sabırla seven ve kadının peşinde koşan bir erkek aptal gibi görünüyor. Çünkü o zamanın kadını gövdesine erkek zırhı giymiş, muktedir erkeklerin peşinde koşan bir erkek kopyasından ibaret. Stefanos budur ve maalesef, o çağda böyle bir erkeğin budala görünmesinin nedeni, bugünkü ölçüler içinde ve “kadınca” sevmesidir.
*Yaşadığımız anı önemseyip çok göklere çıkarttığımız, bu anın sonsuz ve kalıcı olduğunu sandığımız, yahut şimdiki zamanın öyle pek de hızlı değişmediğini düşündüğümüz pek çok yaşantımız vardır. Yaşamanın kıvançla fark edildiği hallerdir bunlar. Fakat yaşanan anı yüceltenlere bir söz söylüyor bu roman: “Şimdi” dediğiniz şeyi yaşadıklarınızı ve yaşayacaklarınızı düşünmeden anlayamazsınız. Sadece şimdi yoktur; her şimdi, geçmişin tortusu, geleceğin umududur. Hep yokluğunu hissettiğimiz geçmişin ve geleceğin arasında, hep ve daima şimdi olarak kalan bir şeyi yaşarız.
*Yazarlık rüyaların yapısını fark etmekle başlar. Bu nedenle bana Delphoi kâhinleri de, Freud da çok yakın gelir.
Röportaj: Çağlayan Çevik, Hürriyet Pazar Keyif, 19 Aralık 2010
Yazının tamamını okumak için link:

İki Rüya Arasında İstanbul


Yağmur Elif Kayhan

Yıllardır Kapadokya merkezli bir edebiyat yapan, bölgenin tarihini, merkez dışında kalan yaşantılarını, farklı unsurlarını, dahası dilini yazıya aktaran ve zamanın izini coğrafyada süren Gürsel Korat’ın yeni romanı Rüya Körü bir İstanbul romanı. Rüya Körü Bizans İstanbul'unda gelecek zaman rüyaları gören tarih yazıcısı Stefanos ile geçmiş zaman rüyaları gören ve imparator olmak isteyen Andronikos’un buluşmalarını Selçuklu ve Bizans ekseninde anlatıyor.


Bizans İstanbul’una konuk gelen Selçuklu Sultanı Kılıçarslan’ı, Ayasofya’da yapılan heybetli düğünleri, At Meydanı’nda şimdi olmayan sütunlardan uçmaya çalışanları ve bütün bunları yazan tarih yazıcısı Stefanos’un başından geçenleri anlatan Rüya Körü’nü tarih içinde macera romanı olarak okumak da mümkün.


Yazarın İstanbul’un Türkçe romanda pek de yazılmamış bir dönemini ele alması bile başlı başına bir tercihi gösteriyor. Yazarın “bize” ait olmadığını düşündüğümüz Doğu Roma’yla ilgilenmesi yabancı bir şeyi seçtiğini düşündürtse de daha romanın ilk sayfalarında bir Selçuklu beyinin oğlu olarak Bizans başkomutanı Yannis Aksukos’la karşılaşınca bunun doğru olmadığı anlaşılıyor. Selçukluları Rum Sultanlığı şeklinde anan yazarın, tüm tarihi tezlerin dışında bir yerden konuşması, Türkçe roman açısından görülmedik ölçüde sert bir kırılmadır. Rüya Körü’nün Roma ile Selçuklu arasındaki öncelik sonralık ilişkisini, Freud’dan öteye geçerek bir baba oğul çatışmasına ve hatta bir baba düşmanlığı hikâyesine çevirmesi, ancak derin ve çok katmanlı yapıtların becerebileceği bir haldir.


Rüya Körü, bildiğimiz önermeleri alt alta yazarak, bildiğimiz ve “biz” saydıklarımızla bir yere varamadığımızı, tam tersine “biz”le ilgili bir çıkarım yapacaksak, bunun bildiğimiz şeyin dışında olduğunu anlatıyor.


Geçmiş ve gelecek olmazsa şimdi’nin olmayacağını fark eden Stefanos’un anlattıklarıyla biçimlenen roman, “şimdi”nin süreğen bir unutuşla yaralandığını gösteriyor ve hatırlamanın önemini çok veciz bir anlatımla ortaya koyuyor.


İnsan daima unutur. Çünkü süreğen olarak geçmişte veya gelecekte duramaz. Yapabildiği tek Tanrısal eylem, hatırlamaktır.


Üstelik şimdiki zaman gelip geçiciliğiyle basit hazları da çağrıştırmaktadır. Aslolan vazgeçilmeyecek bir hazdır. Stefanos ömrü boyunca vazgeçemeyeceği aşkı aramış, hep onun peşinden gitmiş, bunu yaparken belki de sevme ve sevilme olanaklarını elinden kaçırmıştır. Şimdiki zamanının olmadığını kendisinin hep gelecekte yaşadığını anladığında aşkı bulamayacağını da anlamıştır:


“Sevilmeyen kişinin şimdisi yoktur” diyordu; şimdiki zaman denen şeyin, bütün geçmişiyle birlikte yansıyan ‘o an’ olduğunu söylüyordu: Birikmiş bir hayat olmadan yaşanan an açıklanamazdı.


Gürsel Korat, romanlarında zamanı, mekânı ve büyük tarih algısını oldukça farklı kullanan bir yazar. Bu romanında zamanın akışıyla rüyayı, rüyalarla geleceği birleştiriyor ve Rüya Körü’nde hikâyesinin gelecek bölümlerinde olacakları anlatarak ilerliyor. Bu durum şaşırtıcı biçimde olayların gerilimini azaltmak yerine, pek çok olaya inanılmaz bir derinlik ve hız kazandırıyor!


Romanın zaman kavramıyla ilgili ortaya koyduğu en çarpıcı şey hem estetik hem de metafizik bir imkân olarak gelecek ve geçmiş üzerine söyledikleridir. Romanda Stefanos’un ağzından kaderin tanımlandığı şu cümle hayret uyandıracak cinstendir: “Kader diye bir şey yok. Kaderin olabilmesi için gelecek zamanın ve şimdinin iç içe yaşanması gerekirdi.”


Bu, çocukluğundan beri hep rüya gördüğünü zanneden ama bir gün, gördüklerinin gelecek zamana ait küçük zaman dilimleri olduğunu anlayan Stefanos’un hikâyesidir. Fakat gece ve gündüz gibi, gelecek zaman geçmiş zamanı gerektirir. Romanda Stefanos’un aksi /zıttı olan Andronikos, yalnızca geçmiş rüyaları gören bir kişidir ve bu ikisinin macerası, şimdi’nin yokluğunda sürüp gider. Roman şimdiki zamanı gördüğümüz yerde sona erer. Bu bir bakıma rüyayı gördüğümüz andır.


Bütün iyi sanat yapıtları çok katmanlıdır; Rüya Körü, katmanlarını fark ettikçe insan zihnini açan, buluşlar yaptıran bir roman. Üstelik bunu hiç de öyle süslü ve abartılı sözlere, gizemli açıklamalara başvurmadan yapıyor. İnsan, gözünün önünde duran bu açık seçiklik ve derinlik karşısında, insanı boyutları nedeniyle çarpan büyük bir manzara önüne çıkmış gibi sarsılıyor.


Böylece zaman üzerine, bir önceki romanı Kalenderiye’de döngüsel zaman tarifiyle aklımızı döndürdüğü yetmiyormuş gibi, bu romanında tüm zamanların iç içeliğini aklımıza sokan yazarın enteresan yazarlık yolculuğuna tanık oluyoruz. Yazar, bize hiçbir metafizik hakikatin cevabını vermiyor, yalnızca metafizik hakikatler icat edip onların sorusunu ortaya atıyor.


Türkçede Rüya Körü adlı bir roman yazıldığı için, okurun ne kadar şanslı olduğunu, romanı okumadan anlamanın imkânsız olduğu çok açık.


Gürsel Korat, salt bu romanıyla bile edebi yapıtlarında önemli yenilikler yapmış yazarlar sınıfına girmeyi hak ediyor.


Zaman Kitap. Sayı 59, 6 Aralık 2010

Sözün İktidarı ve Coğrafyası






Dil ve İktidar Süreçleri Üstüne Coğrafya Eksenli Bir Deneme


Gürsel Korat


Milliyetçiliğin ortaya çıkmasıyla beraber, Avrupa’daki bütün Osmanlı karşıtı milliyetçilikler, çoğu Türkçe bile bilmeyen Müslümanları kovabilmek ve onların mallarına el koyabilmek için, saldırı başlattı. Temelde Bursa ve Üsküp arasını vatan bilmiş, dilini, yaşam biçimini buna göre düzenlemiş olan Osmanlılık bilinci bu gelişmelerden ötürü büyük bir yara aldı. Doğuya göçen, bilmedikleri ama güvende olacaklarını düşündükleri yerlere gelen muhacirlerin ruhuna, Yunan, Makedon, Bulgar, Sırp milliyetçilikleri yüzünden “gâvura” ve Hıristiyanlığa karşı büyük bir nefret tohumu ekilmiş oldu. Çünkü Avrupa’da 1878 Berlin Anlaşması’ndan sonra başlayan Anti-Müslüman hareket, Osmanlılar’ın Avrupa’daki sözünün kırılması amacındaydı. Bu söz kırımı, mezarlıklarında, camilerinde, karakollarında, okullarında, tekkelerinde ve dergâhlarında başka bir dille varlık bulan kitlelerin sürgün edilmesi ve “öteki” olarak adlandırılan “barbarların” Avrupa’dan atılması anlamına geliyordu.
Osmanlı elitinin yaşadığı psikolojik travma bu noktaya bakılarak anlaşılabilir. Bu durum, rövanşist ve nefret dolu bir iklimde yaşamaya başlamamızın ilk adımıdır. Çünkü göç edilen Anadolu, Osmanlılar için yüzyıllarca bataklık olmuş bir yerdi. İttihat ve Terakki tarafından o sıralarda keşfedilen “Turan” bile Anadolu’dan daha tanıdık görünmekteydi. Çünkü Anadolu, pek çok köyüne varana kadar ya Ermeni, ya Rum ya da onlardan farklı sayılmayacak ölçüde “zındık” Alevi köylerinden oluşuyordu. Balkanlı göçmenler bu koca coğrafyada, Hıristiyanlardan kaçarken, başka Hıristiyanlarla veya değişik inançları olan Müslümanlarla karışlaşmışlardı. Şüphesiz, muhacirler tümüyle Sünni değildi, üstelik Anadolu’dakilerin şehirli olanları da çoğunlukla Sünniydi. Yine de muhacirler pek dostça kabul görmediler, ya iktisadi nedenlerle ya da göreneklerinin farklılığı nedeniyle Anadolu onları pek hoş karşılamadı. Böylece muhacirler içe kapandı, geldikleri yerin dilini yuttu, sisteme entegre olmaya çalıştı.
Öte yandan, henüz ulus devlet kurulmadan, İttihatçılar iş başındayken, devlet çoktan, muhacirlerin uğradığı zulmün karşısına başka bir zulümle dikilmişti: Kıyıdaki Hıristiyanlar adalara ve Yunanistan’a gitmeye zorlanıyor, masum insanları kovanların öcü, masum insanlardan alınıyordu. Böylece Balkanlar’dan sonra söz kırımının sırası Ege kıyılarına indi. Bu uğursuz katilin gölgesi tüm Anadolu’yu dolaşarak, büyük çoğunluğu Türkçeden başka dil bilmeyen, ibadetlerini Türkçe yapan Hıristiyanları susturdu. O sıralarda İttihat Terakki’nin kan ve ölüm memurları, edebiyatçılardan kanı ve ölümü kutsayan metinler yazmalarını rica etti. İnsanlık tarihinin en utanç verici edebi metinlerinden bazıları Ömer Seyfettin gibi adamlar tarafından yazıldı; pek çok yazar ve şair bu akıma ayak uydurdu.
Bu tarihten itibaren -Reşat Nuri Güntekin’in Ateş Gecesi romanı dışında- kahramanları kiliseye girmiş roman kahramanları hiç görülmedi, “hain Ermeni”, “vurguncu Yahudi”, “aptal Kürt”, “korkak Rum” ve “kalleş Arap” tiplemeleri olağanlaştı.
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Ankara’da yaratılan yeni dil, içinde millet ve devlet ekseni olmayan her dil düzenini yadsıdı. İstanbul’un kadim lisanı ve yazısı alaşağı edilerek etnik yapıdan geldiği iddia edilen söz merkeze konuldu. Böylece Osmanlı çağında varolan çoklu kültürel-etnik yapının tasfiyesi edebi düzende de sürdü: Hiçbir Ermeni, Yahudi veya Rum kendi lisanıyla temsil olunamazken, İslamdan veya Bolşevizmden esinlenen dil çeperi de şiddetle ceza gördü.
Dönemin bütün resim ve heykel sanatına, mimarisine ve müziğine göz gezdirdiğimizde iktidarın sanat üzerindeki irkiltici etkisi göz önüne çıkar. Heykelde korkunç denecek kadar sert, dışavurumcu, egemenlikçi bir tavır vardır; resimde folklorik öğelerle başat giden bir tür halkçılık suprematizmi göze çarpar. Müzikte halk motiflerine dayanan çoksesli yapı arayışı belirir; mimaride neoklasikten işlevsel modern yapılara dönülür.
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte coğrafi konum değiştiren söz iktidarı, özellikle kırsal olanın tasfiyesine ve kentsel gelişim programının uygulanmasına ihtiyaç duymaktaydı. Buna uygun dil düzeni, halkın anlayacağı sadelikte bir halkçı edebiyatı arzulamakta ve Ankara’nın başlattığı populist program “köycülük” diliyle varlık bulabilmekteydi. Beş Hececiler, bu dönemin sanatsal söz iktidarını temsil ediyordu. Ne var ki, Atatürk’ün, yaptığı şeyi hiç garipsemeden, İstanbul’da saraylarda yaşamaya başlaması, cumhuriyet rejiminin padişahlığa en çok yaklaştığı bir buhran durumuydu. Arkasından tek parti şefliğinin geleceği bu dünya, köye ihanet anlamına geliyordu. Halide Edip Adıvar’a CHP Roman Ödülü’nün verilmesi, Ankara’nın İstanbul’la uzlaştığının ilk işaretiydi. Bu, İstanbul’un yeniden hem iktisadın hem de sözün merkezi olacağının kabulü demekti.
Yahya Kemal’in “Ankara’nın nesini seversiniz” sorusuna, “İstanbul’a dönüşünü” karşılığını vermesi ben bu noktadan okumayı anlamlı buluyorum.
İktisadi ilerlemeden söz eden siyasal iktidarların demokrasiden yana sınıfta kaldığı coğrafyamız, gücünü kadim otoriterlikten alır. Bu nedenle Osmanlıların şairden korkması ve haset etmesine benzer bir dikkatle, cumhuriyet dönemi iktidarları da ilerlemeden yana komünistleri hasetle ve korkuyla izliyordu. Çünkü söz iktidarının solun eline geçme tehlikesi vardı ve solcu yazarların kitleler içindeki saygınlığı büyüktü. Öte yandan siyasal iktidarın sola düşmanlık etmek yönünden müttefiki olan yazarlar da Osmanlıcı olmaları nedeniyle yöneticilerin huzurunu kaçırıyordu. Sonuçta bir çözüm bulundu: Coğrafyamız Hıristiyanlardan arındığı ve neredeyse bütünüyle Müslümanlardan oluşan bir toplum düzeni kurulduğu için, başta Müslümanların arzuladığı bir devlet tarzında doğmayan cumhuriyet, zamanla Türklüğü İslam’la özdeş hale getirmekte sakınca görmedi ve böylece “Türk-İslam söz iktidarı” tesis edilmiş oldu.
İşte bundan sonradır ki, Turan hayalleriyle yerleşilen ve Hıristiyanlardan arındırılan Anadolu’daki bütün yerleşim adları ve Hıristiyan mimarlık eserleri silinip süpürüldü. Eğer bunlar yok edilmeseydi, mezar taşlarından kitabelere varıncaya kadar pek çok yerde, başka bir harfle de olsa Türkçe yazılmış yazılar olduğu anlaşılacaktı. Böylece Anadolu hızla arıtıldı ve yalnızca Osmanlıca yazı değil, orada üretilmiş hangi yazı ve edebiyat varsa müzelik bile olamadan söz kırımından geçirildi.
Sonuçta, sözün düzenini coğrafyada özgürce hareket eden halkların doğal yaşam süreçleri değil, iktidar odakları belirlemiş oldu.

Cumhuriyet, kuruluş çağında din aleyhine attığı adımları, komünizmle mücadele ve milliyetçilik politikalarıyla tashih ve telafi etti. Cumhuriyet eliti, solculuğa karşı koymak üzere “arka bahçe” sayılabilecek olan İmam Hatip okullarında yetiştirdiği milliyetçi ve Müslüman çocukların hep öyle yumuşak sesli yoksul imamlar olarak kalacağını düşünmüştü. Belki de bu yüzden 12 Eylül askeri darbesi bütün karanlık hesaplarının defterini açarak, sola ait söz düzenini devlet kurumlarında yasakladı. Bu, Atatürkçü ordunun, Atatürk’çü öz-Türkçecilikten nasıl koptuğu ve sözü nereye taşıdığıyla ilgili çok çarpıcı bir adımdı. Çünkü komünizmle savaşta Müslümanlara biçilen rol, Amerika’nın jandarmalığını yapmaktı ve hayatta hiçbir zaman yan yana gelemeyecek olan, coğrafyaları kıtasal ölçekte uzak iki halk, Türkiye ve Pakistan kardeş ilan edilmişti. Afganistan’dan propaganda için getirilen ve her birine evler dağıtılan Özbek göçmenler, dillerini bilmedikleri bu ülkenin toprağına ayak basar basmaz “Anavatan” diyerek toprağı öpmüşlerdi. Ne acayip! Kendini dünya vatandaşlığıyla tanımlayan sol, etnik bir Türkçeci tavırdan yanaydı. Kemal’in askerleri ise İslami bir yeşil hattın berisinde komünizme silah sıkıyordu.
Bu dönemde yasaklanan sayısız sözcük arasında üç sözcük hep dikkatimi çekmiştir: Özgürlük, bilim ve örgüt. Bu üç sözcük, o tarihten itibaren coğrafyamızın nasıl yönetildiğinin ve dil iktidarının kime ait olduğunun şifresi gibi parladı: Özgürlük, Hürriyet şekline girerek, her adımını sermayenin adımıyla ölçen fırsatçılığın söz düzenini belirledi. Bilim, her türlü araştırmacı, yaratıcı bağlamından kopartılarak dinsel bir kavram haline geldi ve “İlim” oldu. Örgüt ise, derin devleti ve faşist organizasyonları akla getirecek tarzda “teşkilat”la yer değiştirdi.
Çünkü bu coğrafyada o tarihten itibaren büyük kitlesel dönüşümler başlayacaktı: Bütün köylüler, iş umutlarını kovalayarak şehirlere gidecek, bütün etnik yapılar ve özellikle Kürtler yurt sathına yayılarak dillerini her yere taşıyacaklardı. 12 Eylül, kendi siyasal programını tamamlamak üzere Alevilerin köyüne cami yaparak, Kürtlerin dilini yasaklayarak ve bütün öteki etnik yapıları da yeni bir Türklük testine sokarak, sonuncu “Türk-İslam özleşmesi hamlesi”ni yapmış oldu. Fakat “tam olarak Türkleşip anti komünist bir Müslüman NATO ülkesi olmaya” gayret edenler, ülkeyi korku dolu bir despotizme ve iç savaşa sürükledi.
İşin ilginç tarafı, solun bir bölümü, inanılmaz bir hamleyle solu dumura uğratan askerlerin darbeci diliyle özdeşleşti: Enternasyonalizm ve özgürlükçü söylem çöpe gitti. Kişiye tapma ve milliyetçilik öne çıktı, Kürtleri ötekileştirmek sol için bile olağanlaştı. Öte yandan Kürt hareketi de varlık şartını Kürt milliyetçiliğine indirgeyerek sınıfta kaldı. Ejderlerle savaşanlar ejder oldular; Türkiye’de Kürt meselesinde Kürtler lehine veya aleyhine söz alanlar, birkaç akil insan dışında milliyetçi söylemle malul hale geldi.
Çünkü bütün milliyetçilikler gibi anayasacı bir özgürlük ve eşitlik talebinden doğan Kürt milliyetçiliği, zaman içinde tarihi milletin gözünden okumaya ve o gözle yeniden tarih kurmaya girişmişti. Böyle bir değişimin yarattığı edebiyat ise milliyetçilikle sakatlanmış her edebiyat gibi, öznesi olmayan bir yığın hareketi şeklinde konuşmaktaydı. Oysa öznesi olmayan, yalnızca seslerle, ağıtlarla ve tipten öteye geçmeyen kahramanlarla yaratılan edebiyat başka bir despotizmin habercisiydi.
Bu coğrafyada özellikle okuru eğitmek, yandaş toplamak veya bilinçlendirmek gibi gerekçelerle roman yazmak yeni bir iş değildi. Ahmet Mithat Efendi’den Tarık Buğra’ya, Peyami Safa’dan Kemal Tahir’e varıncaya kadar pek çok kişi “roman”ı böyle yazmıştı. Hatta İlhan Selçuk işi daha da öteye vardırarak, yazdığı biyografiye “Yüzbaşı Selahattin’in Romanı” adını vermişti. Hal böyle olunca Turgut Özakman geri durmadı, resimli dipnotlu kaynakçalı bir “roman” yazdı. Çünkü “roman” adı altında siyasi tezler, dinsel hükümler veya kurtuluş reçeteleri yazmak artık yadırganmıyordu, işin doğrusu unutulmuştu. Roman adı altında bütün “önder”li yapıların, yani dini olsun din dışı olsun bütün cemaatlerin “doğrusu”nu propaganda etmek alışılmış bir tutumdu. Peyami Safa’dan Kemal Tahir’e, köy enstitülü yazarlardan Kemalistlere, Alevi yazarlardan Sünni yazarlara varıncaya kadar herkes bu söz katline katıldı.
Son yıllarda yalnızca politik değil, dinsel propaganda ile karışmış edebi metinlerin yaygınlığına karşın, bunu reddetme konusunda isteksiz görünen eleştiri dünyası da düşündürücüdür. Edebiyatın, edebiyat olarak değeri ve özgürlüğü konusunda söylenen her söz artık lakırdı düzeyinde kalıyor. Edebiyatın itirazı işitilmiyor, çünkü biyografik romanlar, dinsel irşat hikâyeleri ve milli övünç farsları öbeklerinde söz iktidarını eline geçiren edebi cemaatlerin gürültüsü, bütün kulakları sağır ediyor. Edebiyatın, iktisadi, dinsel ve siyasi toplulukların denetimini reddedecek söz olgunluğuna eriştiği, böyle bir evrensel deneyim kazandığı sanılırken, edebiyatın açtığı kitap sevgisi yolunu edebiyatın sırtından geçinenlerin doldurduğu görülüyor. Doğruları yazar tarafından belirlenmiş üstün insan hikâyeleri, roman adı altında hegemonya övgüsü yapıyor. Daha da kötüsü, farklı edebi cemaatler arasında, okur (hadi daha açık söyleyelim) taraftar toplama yarışı tüm hızıyla sürüyor.
Toplumların ne dümdüz bir çizgi halinde gelişmesi ne de döngüsel olarak değişmesi mümkündür; toplumlar sarmal bir hareketle yenilenir. Monarşik, din merkezli ve çok etnili bir toplum yapısının, totaliter, laik ve tek etnili yapıyla tokuşmasından çıkan enerjinin sonuçlarını hep birlikte yaşıyoruz: Zamanımız çok etnili imparatorluk düzeninin, çok cemaatli postmodern düzenle takasına benzemektedir. Bu cemaatlerin çoğu yine emperyal çağdaki gibi cemaat önderlerine biat etmiş söz kulları tarafından seslendirilmektedir. Sanatın özerkliği ve özgürlüğü, sanatın hiçbir din, dil, millet ve iktidar odaklı olmayışı cemaatleri ilgilendirmez; özgürlük toplumsallaşmış insanlığın ihtiyacıdır. Cemaatin kalıbına girmiş insanlığın özgürlükten anladığı şey ise, cemaatin bildiklerini yinelemekten ibaret kalır.

Avrupa Yazarlar Parlamentosu toplantısında sunulan bildiri, Kasım 2010 İstanbul

"Bu Romanda Zaman, Benim"


“Gürsel Korat’ın okuru olmak, keskin bir edebiyat bilincinin yarattıklarıyla çeşitli düzlemlerde diyaloğa girmektir. Edebiyatının alanını sürekli derinleştiren, derinleştirerek genişleten bir yazardır Korat. Romanları, öyküleri, denemeleri, edebiyat üzerine düşünceleriyle tutarlı olan, yinelemeyi reddeden, yenileyen bir yazınsal yolculuğun farklı dallardaki ürünleridir.”
Nursel Duruel, Aralık 2010 Cumhuriyet Kitap

Röportajdan seçmeler

“Andronikos Komninos’un yaşam mücadelesine hayretle baktığımı saklayamam, bu nedenle hiç de istemediğim halde, Doğu Roma soylularının yanında buldum kendimi. Elbette Selçuklu soylularının da. Bildiğiniz gibi benim hiç soylularla işim olmamıştı. 'Peki, dur bakalım' diyerek kendime bir serinlik verdim. Dikkat etmem gerekirdi, çünkü soyluların hayatını anlatanın diline onların dili siner, tarihi roman yazanların kasıla kasıla ettiği her tumturaklı laf retorik şişinmeye dönüşür, o tarihi kişinin dili romancıyı tutsak eder. Açıkçası, roman yazarı tarihi kişinin hayatını iğfal ederken, tarihi kişi de romancının dilini ele geçirir.”

“Rüya Körü’nde benim zamana ait yeni aforizmalarım var. Bu romanda zaman, benim. Yazmanın giderek benim için bir ruhsal dönüşüm ritüeli haline geldiğini düşünmüyor değilim.”

“Rüya Körü’nü çalışırken teknikle ilgili olarak hiç yapılmadığını düşündüğüm şeylerden birini yapmaya karar verdim: Genellikle roman veya öykü anlatıcısı, geçmiş zamandan geleceğe doğru akan olayları sıraya koyar, zihnimizi düzçizgisel bir anlam bütünü içinde hizalar. Bu hareket, geçmişten günümüze doğru akan olayların 'şimdi' ekseninde toparlanması yoluyla olur. Ben, ilk kez geleceği de söyleyen, bunu şimdiyi anlamada bir teknik düzey olarak cisimlendiren bir roman yazmaya karar verdim. Rüya Körü, geçmişin ve geleceğin sürekli açıklandığı bir şimdiki zaman romanıdır. Oysa biz daha çok geçmişi ve şimdiyi açıklayan anlatım biçimlerine alışkınızdır.”

“Belleğimizin ve anımsamanın doğasının yalnızca zihinsel değil duyusal olduğunu çocukluğumdan beri kendi bedenimde deneyliyorum. Bu benim bedenimde olduğuna göre tüm insanlığın ortak deneyimidir. Çünkü her yazar gibi ben de insanlığı kendi bedeninde sınayan bir duygu, düşünce ve bilgi araştırmacısıyım.”

“Bizans çağına bakan kuruluş romanları 'çürüme', 'kokuşmuşluk' ve 'yozlaşma' gibi ahlaki tezler üzerinden Bizans eleştirisi yapmıştır. Talih, insanları romancının yargılayıp mahkûm ettiği tarihi kişilerin romanını okumaktan ve öylesi romanları beğenen bir saflık düzeyinde bulunmaktan korusun. Benim romancı olarak insanlığa ait olan hiçbir toplumsal ve tarihsel düzeyi ve kişiyi yargılama yetkim yok. Bilgi düzeyinde yapabildiğim tartışmayı romanda yapamam. Romanda aslına sadık olmaya çalıştığım şeyleri bırakırım sadece, isteyen de tartışır. Örneğin, Bizans İmparatorluğu kavramını hiç kullanmam, çünkü 17. yüzyıldan itibaren, yani Bizans yıkıldıktan çok sonra bu kavram, dönemi adlandırmada kullanıldı. Doğu Romalıların kendilerine Bizans dendiğinden haberi yoktu. Aynı şekilde hiçbir zaman tarihte 'Anadolu Selçuklu Devleti' adıyla bir devlet var olmamıştı; bu devletin adı 'Konya Rum Sultanlığı'ydı. Ben romanda bunu kullanıp geçtim, açıklamaya hiç başvurmadım. 'Anadolu Selçuklu Devleti', ulusal devletin tarihi yazılırken, tarihçiler tarafından konulmuş bir addır. Konya Rum Sultanı’nın, Anadolu Selçuklu Devleti diye bir devletin başı olduğunu bildiği söylenemezdi.”

Üç Devrim


Gürsel Korat

Dünya tarihinin üç köklü devrimi vardır, bunlar da Fransız bayrağındaki üç renkte ifardesini bulmuştur: Eşitlik, Özgürlük ve Kardeşlik.
Bu üç devrim başlamış ama üçü de yarım kalmıştır.
Kardeşlik tek tanrılı dinlerin devrimidir. Bütün insanlığa sınıfsal aidiyetlerin yarattığı etnik, genetik özellikler dışından bakabilmenin ilk adımıdır. Herkes Tanrı önünde aynı özelliktedir, herkes genetik olarak Adem ve Havva'nın çocuklarıdır. Fakat zamanla endogamiye dayanan dinsel aidiyetler dinsel cemaatlerin bazılarını "daha kardeş" öbürlerini de "daha az kardeş" yaptı; düşmanlıkların temeli haline geldi. Çünkü zaman, "aynı cemaatten olanların kardeşliği" düşüncesinin yatağı olmuştu; bu durum aynı mezhepten gelmeyenlere bile düşman kesilmenin gerekçesini oluşturdu. "Madem ki Adem ve Havva'nın çocuklarıyız, diğer dinden gelen insanlarla aramızdaki kardeşlik bağını neden küçümsüyoruz" diyenler, bizatihi savundukları dinler tarafından aşağılandı. Böylece dinler, kendi varoluş gerekçelerini yadsıyıp, başlattıkları devrimi terk etmiş oldu.
Fransız Devrimi bu üç sloganla, yani "eşitlik, kardeşlik ve özgürlük" söylemiyle iktidarı ele geçirse de, yalnızca özgürlüğün devrimi olabildi. Bu özgürlük, zamanla yalnızca burjuvazinin özgürlüğü haline geldi ve yoksullara her şeyini (zamanı, bilgiyi, onuru) kaybetme özgürlüğünden başkasını veremedi.
Sovyet Devrimi ise eşitlik devrimi olarak tüm insanlığa ümit veren bir ışık gibi doğdu. Çünkü hem kardeşliği hem özgürlüğü hem de eşitliği ortaya koyabilmenin olanaklarına sahip görünüyordu. İnsanlık ideali, refah, yoksulların yüceltilmesi gibi arzulara, tüm cinsiyetlerin ve çocukların kendilerini özgürce ortaya koyabilmesi fikri eşlik ediyordu. Dinler, uluslar ve sınıflar dışında tasarlanmış bir insanlık ideali o zamana kadar hiçbir zaman kuvveden fiile çıkamamıştı.
Ne yazık ki Sovyet Devrimi, ömrünü bir hegemonik bir Rus devleti olarak tamamladı. Yadsıdığı her ne varsa ona dönüştü.
İnsanlığa böylece bu üç devrimi tamamlama görevi miras kaldı. Bir de bu üç eksik devrimin, kötüye kullandığı bilime ve doğaya sahip çıkarak çalışmayı, bencilliği yok etme bilincini.


Rüya Körü


Gürsel Korat, Rüya Körü'nde diğer romanlarında olduğu gibi Anadolu tarihinden bir kesitin içine; on ikinci yüzyıla oturtuyor romanını. Bir yanda Doğu Roma İmparatorluğu, öte yanda Selçuklu Devleti. Stefanos Aksunos'un yaşamı çerçevesinde gelişen romanda Selçuklu Sultanı Kılıçarslan da kendine yer bulur.

İbrahim Dizman

'İnsan daima unutur. Çünkü süreğen olarak geçmişte veya gelecekte duramaz. Yapabildiği tek Tanrısal eylem, hatırlamaktır.' Gürsel Korat, İletişim Yayınları'ndan çıkan son romanı Rüya Körü'nde böyle diyor. Bir bakıma, 'zaman'ı ve bu zamanın 'tutanakçılarını' tanımlıyor. Geçmişte ve gelecekte duramayan insana, zamanı ve o zaman içinde gerçekleşen varlığını sanat anımsatmaz mı? Yazarlar değil midir o 'Tanrısal eylem'i gerçekleştirenler; yani yazarak hatırlatanlar, tutanakçılar?


Doğu Roma İmparatorluğu'nun yazıcılarından olan Stefanos Aksukos, romanın kahramanı ve kimsede olmayan bir güce de sahip. Geleceği rüyasında görür. Bu kendisini mutsuz, yalnız hissettiren, çevresinde yalancılıkla suçlanmasına neden olan bir özelliktir. Kimse de böyle bir şeye inanmaz zaten. Ancak bir gün, imparatorun oğlu Manuil onun bu özelliğini fark eder.

Öte yandan, Doğru Roma tahtının varislerinden olan Andronikos Komnenus da Stefanos'un gücünün bir diğer yarısına sahip. O da tanık olmadığı, bilmediği geçmişi görüyor rüyalarında. Karakter ve yaşam biçimi olarak birbirinin zıddı olan bu iki kişi, sahip olduğu bu gizemli gücün ortak yanını fark ettiğinde iç içe geçmiş zamanda, birbirini tamamlayan olayların diğerindeki yarısını birleştirmeye çalışır. Bu bir 'rüya kardeşliği'dir. Geleceği bilmek, imparatorlukta gözü olan Andronikos için bulunmaz bir nimettir. Geleceğe ilişkin hiçbir hırsı olmayan Stefanos içinse, kendi kişisel geçmişi önemlidir. Çünkü babası Roma İmparatorluğunun en güçlü kişilerinden biri ve ordu komutanı olmasına karşın Türk asıllıdır; geçmişi hakkında da türlü söylentiler vardır. Stefanos için babasının geçmişini bilmek önemlidir, çünkü onun şimdiki zamanını belirleyen olaylar zincirinin geçmişin gizeminde yattığını düşünür.

Doğu Roma, bugünkü söyleyişle Bizans İmparatorluğu entrikalarla, saray darbeleriyle simgeleşir. Romanda da geçmişi ve geleceği bilmek, içinde iktidar hırsı taşıyanlar için bir hazine değerinde. Bu, Stefanos'u bir oyuncak gibi kullanılmaya sürükler. Sıradan olamayışının, hiçbir kadının onu sevmeyişinin ızdırabını ruhunda hisseden Stefanos, bir pinpon topu gibi imparator ve imparatorluğu isteyen kişi arasında gider gelir.

Korat, Rüya Körü'nde 800 yıl öncesinden bakıyor zaman kavramına ama bugün de geçerli olan, insanlığın hiç eskimeyen felsefi olgularını irdeliyor: 'İnsanın geleceği veya geçmişi bilmek istediğine şüphe yoktu. İnsan şimdiyi bilmek konusunda isteksizdi, çünkü şimdi zamanın içinde yaşamak, ona şimdiyi bildiği yanılgısı veriyordu.' Öyle değil midir gerçekten?

Geçmiş ve gelecek zaman

Korat'ın romanda can verdiği iki kişi; rüyasında geleceği gören Stefanos ve geçmişi gören Andronikos, aynı zamanda birer simge. Geçmiş zamanı ve gelecek zamanı temsil ediyor yaşamı ve varlığıyla. Yaşamın bütün olayları, hayata dair bütün duygular, aşk, keder, yalnızlık, iktidar hırsı, ölüm; her şey geçmişle gelecek arasında şekillenmiyor mu sahiden? Bu açıdan bakınca Korat, bu simge kişilerle hayatı, hayatın akışını da sorguluyor. Zamanın akışını, süreğenliğin gizemini Hıristiyanlığın 'baba ve oğul' argümanına gönderme yaparak da vurguluyor.

Romandaki şaşırtıcı öğelerden biri de geleceği gören Stefanos'un, ne olduklarını bilmeden, uçakları, futbol maçlarını, otomobilleri, televizyonu da görmesi. Bunları kendisi de saçma rüyalar olarak algılıyor ve kimseye söz etmiyor. Ancak, romanın son bölümünde bütün bu rüyalar bambaşka bir anlam kazanıyor. Stefanos iki kişilik bir imge; yazan ve uyuyup rüya gören Stefanos. Romanın başından beri yaşamını izlediğimiz Stefanos on ikinci yüzyıldadır ama son bölümde uykusunu neredeyse parçalayıp rüya görmesini engelleyecek sesler duyar gibi olur: Otomobil alarm sesi! Yazan Stefanos ise bilgisayarının başında, bugündedir! Doludizgin yazar ve içeriden kızı seslenir: 'Baba, gel artık!' Tıpkı geçmişle gelecek gibi.

Başta söylediğim gibi geleceğin rüyasını görenler, insanlığın yapabildiği tek Tanrısal eylemi gerçekleştirendir. Yazarlardır! Roman alttan alta aslında bu imgeyi de biçimlendiriyor okurun belleğinde. Romanın son bölümündeki iki Stefanos, yani imgesel buluşma da bunu anlatıyor aslında.

Cumhuriyet Kitap, 18 Kasım 2010

Gürsel Korat’ın yeni romanı ‘Rüya Körü’ insanı yepyeni bir teraziyle tartıyor!



Edebiyat, tarihi yeniden yaşatır.

Hem kendisi için, hem herkes için, hem de bizzat tarih için.

Edebiyat, tarihin zamanı yerine, kendi zamanını koyar; dünü, bugünü, yarını olmayan bir zamandır bu. Aynı anda yarının dün olduğu, dünün yarın olacağı, bugünün ise hem dünde, hem de yarında var olacağı bir edebî zamandır bu.

İnsan, kavramakta zorlanır önce.

Sonra da kendine, yaşadıklarına başka bir gözle bakıp, hayatını (hayatları) yeniden kurarak kendince manalandırır; yeni keşifler yapmış olur.

Sorgulaması farklılaşır.

Duygusu zenginleşir.

Hatta zaman bilinci açılır!

Yazar Gürsel Korat’ın kalemi, zamanın her tarihini, tarihin her zamanını kayda geçiren büyük bir rüya görmüşRüya Körü adlı son romanında.

Zamanın içinde olmayan, ancak insana ait bir bölünmeyle üçe ayrılmış olan zaman (geçmiş, şimdi, gelecek), romanda; rüya denen muammada daha çok gelecek ve geçmiş ağırlıklı olarak ete kemiğe bürünmüş. Şimdiki zaman ise, yaşadığımız hayatın ne derecede yaşanıp yaşanmadığıyla ilgili bir sorun: “Sevilmeyen kişinin şimdisi yoktur.”

Rüya Körü, gerçek sevgiye susamış insanın (insanlığın), gerçeklerle hayaller arasındaki sıkışmışlığını ve insan varlığının kusurlu sayılabilecek yapısal handikaplarını sorguluyor:

Sevmek bize kalmıştır ama sevilmek talihtir. O talih bende yoktu.

– Kim biliyor ki sevildiğini? Gerçekten bilebilir mi bunu insan?”

Bu diyalog romanın aksını oluşturan bir ana işaretleyen bence. İktidar, güç, entrika, sömürü, ihanet, cinayet referanslarına sahip bir dünya düzeninin insanlık halinin sonuç diyalogu aynı zamanda.

Yazar, bu gerçekliği, rüyalar kurgulayarak edebî bir anlatım içine yerleştirmiş. Ve aynı zamanda rüya olgusunun muammasını çözecek bazı düşünsel ve duygusal yollara da sapmış; önce rüya vardı demeye getiriyor belki de!

Herakleitos’un “Uyandığında herkesin ortak dünyasına döneceksin. Ama uyuduğunda kendi dünyanda olduğunu bil” sözü, Gürsel Korat’ın bu romanını yola çıkaran güçlü bir motivasyon olabilir bence.

Rüya Körü, 1143 ile 1177 yılları arasında Doğu Roma (Bizans) merkezli bir tarihî roman. Anadolu ve imparatorluğun merkezi Poli (Konstantinoupolis) ağırlıklı bir trajik-tarih örgüsüne sahip. Ancak, Gürsel Korat, alışılmışın dışında bir tarih sunuyor bize. Rüya marifetiyle tarihî determinizmin önceden bilinebileceği, hatta geçmişi de kapsayan, geçmişte yaşananların yanı sıra, daha o dönemde görülen bazı rüyaların günümüzden de görüntüler taşıyabildiğini gösteriyor bize romanında: “İkonyum’da gördüğüm ilk rüya: Üzerinde rakamlar bulunan siyah kutuyu eline alan bir çocuk, bu kutudaki rakamlardan birine basıyor ve karşısındaki siyah mermerin içinden ışık çıkıyor. Bu mermerin üstünde küçücük insanların, kocaman yüzlerin hayaleti beliriyor, hepsi de anlaşılmaz dilde konuşuyor.” 1165 yılında görülen bu rüyada televizyon tasvir ediliyor.

Rüya Körü’nün başkahramanı Stefanos gelecekle ilgili rüyalar gören çok hassas ruhlu, mahcup, aşk peşinde koşan ama hiçbir zaman mutlu olamayan çok kırılgan bir insan. Babası ise, hem kendi annesini, hem de karısını öldürmüş bir katil ve aynı zamanda Bizans ordusunun başkomutanı. Stefanos’la rüya kardeşliğini paylaşan Andronikos da, rüyalarında geçmişi gören ve detaylandıran bir asil. Cinayet ve entrika marifetiyle, o da imparator olacaktır bir gün. Bu iki tanıdık kişi, birbirlerine yaklaştıkça yoğunlaşan, detayları zenginleşen, manaları güçlenen rüyalar görürler.

Romanın örgüsünde, Bizans’ın yanı sıra Selçuklu da yer alıyor. Bu iki gücün ve rakibin iktidarlarının ortak akrabalık ve hısımlıkları da dikkat çekici.

Gürsel Korat, yapısı, dokusu, rasyoneli, kurgusu çok sağlam bir roman yazmış. Duygusu ve duyarlılığı çok başarılı bir biçimde işlenmiş olan Rüya Körü, edebî değeri öz-biçim-içerik ilişkisi ve dengesi açısından yüksek bir metin bence. Ayrıca kültürlerin ve uygarlıkların hayat açısından son derece doğru konumlandığı bir anlatıma sahip.

Yazar, zaman kavramını mükemmel bir biçimde işliyor; gerçekliğe ve hayale çok hâkim görünüyor. Rüyayı, edebiyatla çok uyumlu bir biçimde birleştiriyor. Rüya yeni manalar kazanıyor bu yüzden.

Gürsel Korat, Rüya Körü’nde, insanı kendine has yepyeni bir teraziyle tartmış.

Rüya Körü’nün önemli bir roman olduğunu düşünüyorum.

Taraf Gazetesi, 14 Kasım 2010

Ortaçağ Rüyalarında İstanbul


Asuman Kafaoğlu-Büke


Gürsel Korat sade bir kurguyla çok yoğun bir tarihsel dönemi anlatmayı kusursuz başarıyor. Bir tek satırı bile fazla olmayan, usta işi bir kurgu 'Rüya Körü'

İnsanlık, en büyük gaddarlık öykülerini iktidar savaşlarında görmüştür. Kardeşini, babasını, hatta evladını öldüren hükümdarlar, bir çağa ya da bir ülkeye özgü değildir üstelik, tarihin her dönemine varlıkları yayılmıştır. Gürsel Korat’ın ‘Rüya Körü’ adlı romanı, Doğu Roma İmparatorluğu’nun çok kanlı iktidar kavgalarının yaşandığı bir zaman dilimini anlatıyor. ‘Rüya Körü’, 1143-1180 yılları arasında hüküm süren I. Manuil döneminde geçiyor. İmparator babası bir yabandomuzu avında şüpheli bir şekilde yaralanıp ölünce genç yaşta imparatorluğun başına geçen Manuil, iktidarını ve gücünü kullanmak için her yolu deniyor. Gürsel Korat’ın romanı az bilinen bir dönemi (en azından edebiyatımızda az anlatılan bir dönemi) ele alıyor. 12. yüzyıl Anadolu’sunda, Balkanlarda, Kudüs’te ve büyük bir kısmı İstanbul’da geçen roman, Katolik-Ortodoks savaşlarının ve Selçuk beyliklerinin tarihçesini de anlatıyor.
Troya Kralı Priamos ile Hekabe’nin güzel kızı Kassandra, kendisini deliler gibi arzulayan Apollon’unun aşkını kabul etmediği için lanetlenir. Tanrının lanetine göre, Kassandra geleceği görür ama kimseyi inandıramaz; bu yüzden Troya savaşında, ne kardeşi Hektor’u ne de nişanlısını kurtarabilir. Geleceğin kötülüklerini bildiği halde değiştirme gücünden yoksundur. Bugün psikolojide göz ardı edilen belirtiler için kullanıldığı gibi, kehanetlerin güvenilmezliğinin simgesi olarak da kullanılır.

Doğuştan yalancılık
‘Rüya Körü’nün roman kahramanı Stefanos Aksukos, çocukluğundan beri rüyalarında bazen bir gün sonrayı, bazen de yüzyıllar sonrasını görür ama aynı Kassandra gibi gördüklerinin gerçekleşeceğine kimseyi inandıramaz. Aslında Stefanos’un Kassandra’dan bir farkı, gelecek rüyalarını gördüğü halde onları yorumlama yeteneğinden yoksun olmasıdır. Ona bazı sahneler görünür, ama bu sahnelerin ardında yatan nedenleri bilmediğinden, rüyalarını her zaman doğru yorumlayamaz. Gördüklerini başkaları görmez, işittiklerini de işitmez ve zamanla “gördüğü ve işittiği şeyleri gösteremediği için ‘ruhunda doğuştan yalancılık olduğu’na dair olumsuz yargılarla büyümüştü. Bildiği şeylerin olmadığına ikna edilmek çıldırtıcı olsa da, Stefanos zamanla durumu kavrayıp sustu.” Bu durum onu insanlardan koparır ve yalnızlığa sürükler.
İşin ironik yanı, Stefanos’un babası imparatorluk sarayının tarihçisidir, İmparator tarafından megas domestikos unvanı verilmiş bir yazıcı ve aynı zamanda orduların komutanıdır. Aynı babası gibi Stefanos’un da yazıcı olması beklenir; yaşananları, yani geçmişi yazacaktır fakat o, yaşananları değil yaşanacakları biliyordur. Bu yeteneğini ilk keşfeden kendisiyle yaşıt Manuil olur. Manuil, Stefanos’un doğaüstü güçlerini özellikle imparator olduktan sonra kullanmak niyetindedir ama aynı şeyi imparatorun hem baş düşmanı, hem rakibi kuzeni Andronikos fark eder. Andronikos da, Stefanos gibi mistik güçlere sahiptir ama Stefanos’un aksine, geleceği değil geçmişi görür. Yaşanmış olayları tüm detaylarıyla rüyalarından bilir. Bir çeşit falcıdır ve bu yeteneğini insanları -özellikle kadınları- etkilemek için çok sık kullanır. “Ben de senin gibi rüya körüyüm, Stefanos” der bir seferinde “Başkalarının rüya dediği şey benim uykularıma gelmiyor, yalnızca geçmiş zamandaki bazı olayları görüyorum.” İki adam, gördükleri rüyalar arasında bağlantı olduğunu anlarlar. Sanki rüyadaki eksikler biraraya geldiklerinde tamamlanır. Birbirlerine tamamen zıt kişiliklere sahip oldukları için gerçek hayatta dost olmaları olanaksız görünür, yine de hayatı anlamak için anahtarın diğerinin elinde olduğunu bilerek yaşarlar. Andronikos’la Stefanos’un ilişkileri farklı düzeylerde ve farklı duygu yoğunluğunda akar roman boyunca. Bu noktada bir küçük kurgu hatasına değinmek gerek: Andronikos’un Stefanos’tan önce yedi yaş büyük (s. 65) sonra on iki yaş büyük (s. 84) olduğu söyleniyor. Bu hata aslında kurgunun bilinçaltı belki de, çünkü Andronikos bazen baba yerine bazen rakip yerine konuyor romanda. Güven, güvensizlik, nefret, intikam duyguları arasında gidip gelen bir ilişkileri var. İmparator Manuil ise her ikisinin orta yerinde, birinden faydalanarak diğerini yok etme isteğinde.

Yalnızlık, en işlek zekâyı bile köreltir
Kimsenin bir diğerine güvenmediği ortamda, özellikle de bitmeyen iktidar savaşlarında, kehanet en önemli silahtır. İmparator Manuil iktidarını güçlendirmek ve düşmanlarından önce davranıp onları yok etmek amacıyla Stefanos’tan rüyalarını yazmasını ister. Kurnaz biri olmayan Stefanos İmparatorun güvenini kullanmayı beceremez. “Aklı şeytanca çalışsa, bilicilik yoluyla herkesi parmağında oynatması işten bile olmayan Stefanos’un bu hale düşmesi saçma görünebilir; oysa bir insanın elinde neyin olduğundan çok, aklının o şeyle nasıl ilgilendiği önemlidir” diye açıklar anlatıcı. “Stefanos’un aklı, zihnini dolduran şeyleri kabul etmiyor, o da bundan ötürü acı çekiyordu.” Stefanos fazla zeki de değildir. Romanın başka bir yerindeki “yalnızlığın işlek zekâları bile körelttiği bilinmez değildir. Stefanos’un, hiç sevgi ve ilgi görmediği İmparator’un kendisine yararlı şeyleri tek başınayken anlayabilmesi için bağımsız bir ruhu olmalıdır; o da Stefanos’ta yoktu” türünden açıklama karakteri iyi tanımamızı sağlar.
Romanda okurun dikkatini çeken ilk tema bu noktada ortaya çıkar: gelecek ya da geçmiş kaygısıyla yaşayan insanlar bugünün önemini kaçırırlar. Ayrıca geçmiş ve gelecek ne denli iyi bilinse de “şimdi”yi anlamak için yetersiz kalır. Buna bağlanan bir başka tema ise, geleceği bilmek hayatı zenginleştiren ya da geliştiren bir unsur değildir. 12. yüzyıl insanı için uçakların, tankların, otomobillerin birgün yapılacak olması bilgisi, her ne kadar doğru olsa da, bir işe yaramayacaktır. Bu konuda yazar çok önemli bir noktayı roman boyunca canlı tutmayı başarıyor, gelecek rüyaları ya da geçmiş saplantıları içinde aslında kaybedilen bir tek şey var, o da bugün. Stefanos’un hayatı, şimdinin değerini anlamadan yaşamanın trajedisi.

Başlangıçta söz vardı
Romanda tekrarlanan motiflerden biri de “Önce rüya vardı” sözü. Gürsel Korat bu sözle Yuhanna İncil’indeki “Başlangıçta söz vardı. Söz Tanrı’yla birlikteydi ve söz Tanrı’ydı” (Yuhanna 1:1) ifadesine gönderme yapıyor. Stefanos için gerçekten önce rüya gelir, çünkü yaşamadan önce rüyada yaşar. Önce hayali oluşur gerçekliğin, sonra gerçeklik gelir; hem de gerçeklik geldiğinde artık yaşanmıştır, bilinendir; hatta belki unutulan bile olmuştur. Konuya bambaşka bir açıdan bakarsak, sözden önce imgenin gelmesi fikri de kuşkusuz daha mantıklıdır. ‘Rüya Körü’ felsefi açıdan da yaklaşır konuya, anlamlandıramadığı rüyaların parçası olarak Descartes ve Freud (düşünceleriyle) görünürler Stefanos’a. Yazar bununla, felsefe ve psikolojide rüya hipotezleri üzerine düşünülmüş en gelişkin kuramlarla oynama fırsatı verir okura.
Stefanos’un hayatındaki kadınlar da aynı rüyaları gibi, anlam bulamazlar çünkü onları da ya gelecekte ya da geçmişte yaşar Stefanos. İlk ve büyük aşkı Teodora’ya rüyasında aşık olur; hiç sevişmediği güzel karısı onu Andronikos’la, kölesi Bircan ise babasıyla aldatır, hizmetçisi Marta ona sadık bir kadındır ama onu da arzuladığını gösteremez. Gerçek anlamda tek seviştiği kadın, sadece bir intikamdır. Kadınlar söz konusu olduğunda Stefanos’un defterinde hep kaybediş yazar.
Günümüz romanlarının bir zayıflığı olarak görülecek, konu dışına çıkma ve gereksiz detaylarla dolup taşma bu romanda hiç yok. Gürsel Korat sade ve temiz bir kurguyla çok yoğun bir tarihsel dönemi anlatmayı kusursuz başarıyor. Bir tek satırı bile fazla olmayan, usta işi bir kurgu çıkartıyor ortaya. Okura roman kahramanlarını tanıma ve olayları sindirme fırsatı veriyor. Özellikle tarih seven okurlara çok çekici gelecek bir roman ‘Rüya Körü’, çünkü tarihsel detaylar akıllıca işlenmiş, bilgi doğru kullanılmış ve zekice günümüze bağlanmış bir roman.

Radikal Kitap, 6 Kasım 2010

Rüya Körü Yayımlandı


Doğu Roma İmparatoru Manuil Komninos'un çağında, İstanbul'un tarihi yarımadasındayız.

Bir adam, rüya gördüğünü sanarak gerçekliğin bir bölümünü görmektedir.Gördüğü şeyler yalnızca gelecek zamandaki küçük anlardır. Ne yazık ki bu nedenle başına belayı almıştır.

Bir başka adam uykusunda geçmiş zamandan başka bir şey görmemektedir.
Oysa onun tutkusu yalnızca geleceği görebilmektir.
İki adam, buluşur fakat birbirlerine faydaları dokunmaz. Çünkü bu kez ya geçmiş ya gelecek arasında bölünerek şimdiki zamanı kaybettiklerini anlamışlardır.

Şimdiki zamanı olmayanların macerasıdır bu. Baba ile oğul olarak bölünenlerin, âşık ve mâşuk olanların, yalnızca alanların ve yalnızca verenlerin, muktedirlerin ve muktedir olmayanların.

Roman şimdiki zaman yaşanmaya başlandığında sona erecektir.

Gelecekte olan biteni anlayarak ilerliyoruz bu romanda. Fakat anladığımız her şey geçmiş oluyor. Bunların hepsini ise şimdi yaşıyoruz.

"İstanbul'u anlatmayan yazar İstanbul'u anlattı sonunda" denecektir; çok güzel, ama bütün her şeyi Selçuklu'ya İstanbul'dan bakmak için anlatmadığımı kim biliyor?


Gürsel Korat



Monogramlar


Gürsel Korat

* Bir yazarın yazdıklarından vazgeçebildiği ölçüde yaratıcı olacağı kabul gören bir yargıdır. Yazdığı metne taparcasına bağlı kalan ve değiştirmeyen yazarların “duyguları” değil “duygularını” gösterdiği açıktır. Neden yazdıklarını değiştiremedikleri anlaşılır ama bunu onaylamak gerekmez.


* Melih Cevdet, “Şair sözü akılla duyguya çevirir” derdi. Şairin “duygu insanı” değil, “akıl insanı” olduğunu ısrarla belirtirdi.
Roman için de aynı tezi kullanmanın bir sakıncası yok. Hatta şu eklenmeli: Yazar, metnini kurarken, hem kendinin, hem başkasının “gözünü” kullanmışsa duyguları doğru yazabilir. Yoksa sadece kendi duygularını kavramış ve yazmış olur.


*Bir insanın yüzüne söyleyemeyeceğim şeyi arkasından söylemem. Eleştiride de ölçüm aynıdır: Edebiyatta düşmanlık eden saldırganlığa çok kızarım ama beğenmediğim şeyi edep ölçüleri içinde ilgilisine söylerim.


*Hiçbir yazar "beklenen yazar" değildir. Beklenen yazar bir tür Godot olduğu için, ne kadar beklenirse beklensin, gelmez. Yahut çoktan gelmiştir de okur-eleştirmen-iktidar blokunda yankı bulmamıştır. Devran değişir, beklenmeyen yazarın zaten çoktan orada olduğu anlaşılır. Bu aslında gelmemektir; bekleyenlerin gözünde durum ve anlam değiştirmektir yalnızca.


*Sanat ve edebiyatla insan ulusları değil insanları öğrenir. Bir sanatçı çocuk şarkısı yazsa, başka bir ülkedeki çocuk bu şarkıyı seslendirse, başka bir ülkedeki çocuk da bu müzikle uyusa, burada bizi etkileyen şey, müzik olur. Ama bunlar dinsel ve ulusal kimlikler vurgulanarak yapılsa, yani “Yahudi sanatçı beste yaptı, Müslüman çocuk şarkı söyledi” gibi laflar edilse, kimse müziği işitmez bile.

Sanat ve Emek


Gürsel Korat

Sanat yapıtının değeri üzerindeki soyut emekle ölçülemez. Bunu, bir sanatçıyı eleştirirken "Hiç değilse emeğine saygı duyulmalı" diyenlere itiraz amacıyla yazıyorum. Çünkü her sanat yapıtının üzerinde yoğun bir emek vardır ama bu o yapıtı değerli kılan başat unsur değildir.
Sanat yapıtı, değerini, sanatsal tarihin birikimini damıtmasından ve kendine özgü oluşundan alır. Emek, bunun olmazsa olmazıdır. Bir sanat yapıtını çok emek içerdiği için övmek onun beceri ve zenaat yönünü kutsamak olur. Bu, övülen yapıtın hiçbir yenilik getirmediğini, sanatın birikimini damıtmadığını ve kendine özgü olmadığını söylemekle birdir.
Sanat yapıtı eleştirisinde salt emek övgüsü yapmak, o yapıtın zımnen değersiz olduğunun ilanıdır.

12 Eylül'ün Otuzuncu Yılında Bir Anı




Gürsel Korat

1980 yılında bir araba içinde bekletilip, “ekiplere” devredilmeyi beklerken, elinde sten tabancalı, o z amanlar “Fruko” dediğimiz toplum polislerinden biri, kulağıma eğilip, merakını gidermek isteyen bir sesle fısıldadı:


“Doğru söyle, size Rusya’dan kaç para geliyor?”

Bu soru emredici değil, gerçekten merak dolu, saflık kıvamında, aptalca bir soruydu şüphesiz; bu nedenle içimden yükselen aşağılayıcı gülmeyi zapt edemedim! Hem öyle güldüm ki, can pazarından yeni çıkmış, işkenceden morarmış arkadaşlarım da bu gülmeden etkilendi; o ruhu yaralılar güruhu, içlerinden birinin kendinden geçerek güldüğü o şeyi anlamadan, belki sırf destek olsun diye, belki de çok komik bir şeyi öğreneceklerini bilmek beklentiyle güldü. Benim gülmem, giderek “satılmışlık” iddiasına nasıl karşı koyacağım fikriyle acılaştı, fakat onlar gülmeye devam ediyordu.

Hiç sulandırmadım, “Satılık değiliz biz” dedim, bana soruyu soran polis, benim cevabımdan çok, gülmemize bozulmuştu. Belki de böyle gülmemizi suçlu olmamıza bağlamış, o akşam etrafındakilere bizimle ilgili olarak uyduracağı hikâyenin ilk cümlesini kurmuştu.

Yanındaki polis atıldı:

“Söyleyin, hanginiz benim evime bomba koydunuz?”

Doğrusu, ben işkence için tutulduğumuz yerdeki polisleri seslerine göre sınıfladığım için, bu soruyu soranın, kulağıma eğilip iğrenç sözler fısıldayan, osuruğunu burnuma denk getiren kişi olduğunu o anda anladım. Evine bomba konulan bir polisin varlığından falan da haberim yoktu, adamın yüzüne şöyle bir baktım, ne kadar sıradan ve bayağıydı! Bana Rusya’dan ne kadar para aldığımızı soran polis, onun yanında melek huzuru içindeki çocuklara benziyordu.

Hayali bombacıyı arayan polis bağırdı:

“Siz de erkek misiniz, söylesenize ulan!”

Polisin bu tavrı, zaten iyiden iyiye bozuk olan sinirlerimizi germiş olmalı ki, homurdanmalar oldu. Nedenini bilmediğim bir sükûnetle adama baktım, “Benden kork!” dedim; “Senin evine bomba koyan kimdir bilmem ama elimden şu kelepçeler çıkarıldığı ve serbest kaldığım ilk gün, gözü bağlı adama küfretmenin ve onun burnuna osurmanın cezasını ödeteceğim sana!”

Benimki kof bir gözdağıydı, hiçbir şey yapacağım yoktu, öfkeyle böyle söylüyordum, fakat etkisi hiç ummadığım kadar büyük oldu, onu tanıdığımı anlayan polisin gözlerindeki endişeyi o gün bugündür unutmuş değilim, kendisini nasıl koruyacağına dair bir yığın gevezelik etti, sonra da “Vatan haini!” diye bağırdı bana.

Ben de, “Sermayenin köpeği. Satılmış!” dedim.

Polis sapsarı oldu, arabadan çıktı, tartışmanın neden böyle küt diye kesildiğini anlamakta zorlansam da, devir teslim işleri araya girdi, yeni bir sorguya girdik, orada meseleyi anladım.

Bizim polis, evini bombalayan kişinin ben olduğumu, onu tanıdığımı, hayatına kast ettiğimi söyleyerek amirlerine beni şikâyet etmiş.

Polisler yüzünden kahkahalarla güldüğüm ikinci olay o gün başıma geldi: Meğer o polise “Satılmış” diye bağırdığımda, tesadüfen adını söylemişim. İçime bir acılık çöktü, düşündükçe o günün kekre havası hâlâ burnumu sızlatır.

Cumhurbaşkanlarımız ve Yaşamım


Gürsel Korat

Kayseri’de doğdum, tesbihli hac’emmiler, hac’anneler arasında büyüdüm, Kayseri’de TÖS baskınını yapıp, Tan Kitabevi’ni yaktıklarında çocuktum, cumhurbaşkanımız da Cevdet Sunay’dı, hakkında pek çok fıkra anlatılırdı.

Abdullah Gül o zamanlarda Kayseri Lisesi’ni bitirmiş olmalı, muhtemelen Necip Fazıl’la coştuğu zamanlardı. Kayseri’nin eski mahalleleri ve evleri bütünüyle yıkılmamıştı, ben ise annemin beni Caferbey Hamamı’nın kadınlar bölümüne götürdüğü yaşlardaydım. Utanmayı öğrendiğim için, kocaman adam olduğumu, o hamama gitmeyeceğimi söyleyip ağlıyordum. Annem ise "dur layn" diye bağırarak hamur yoğuruyordu, "namazımı kılayım da" diyordu, beni dinlemiyordu, acelesi vardı. Hamuru yoğuracak, mayalanması için üstünü kapatacaktı. Bir de ablamın çeyizi için Venüs’ün annesi Hayganuş’a gidecekti, Hayganuş teyze iyi yorgan köpürdü. Venüs ise sınıf arkadaşımdı, üçüncü sınıfa geldiğimde Venüs ortadan kayboldu. Tüm Ermeniler Kayseri’den yavaş yavaş çekilmekteydi.

Cumhurbaşkanımız Cevdet Sunay’dı.

Amerikalılar Ay’a indiler. Hac’Ahmet Emmi "külliyen yalan" dedi, "film bu." Çok geçmeden 12 Mart Darbesi oldu, Deniz Gezmiş Şarkışla’da yakalanıp Kayseri’ye getirildi. Evlerde teravih namazı kılınabilen ilginç bir dönemdi; namaz kıldıran topal imam, bir namaz sohbetinde "Amerikalı astronotun ayda ezan sesi duyduğunu" söyledi. Bir başkası da “Edison, Nur Suresi’yle irşad olmasa elektriği nah bulurdu” diyerek hocanın bilimsel açıklamasına katkıda bulundu. Ben küçüktüm, bunların saçma olduğunu söyledim, babam da "büyüklerin sohbetine karışma" dedi.

Başımızda dörtlü bir cunta vardı.

Ortaokula gidiyordum, Fen Bilgisi öğretmeni yazılı kâğıdının sonuna üç hilal işareti yapmayanı sınıfta bırakıyordu, o dersten kaldım. Bu hal, on dört yaşında bir çocuk için onur kırıcıydı, sağcılığın bu liyakat düşmanı hallerine öfkelenip başka yollara gittim. Halkevi’nde çalıştım, Necip Fazıl değil Nazım Hikmet okudum, 1 Mayıs mitinglerine katıldım, milliyetçiliği terk ettim insanlığa inandım, namazdan oruçtan koptum, Tanrı’yla arama mesafe koydum.

Cumhurbaşkanımız yine bir askerdi. Fahri Korutürk’tü ve hakkında bir şey anlatılmazdı.

Ülkü Ocakları ve polis maharetiyle 12 Eylül Kayseri’ye erken geldi. Pek çok solcu sürgün oldu. Namazında niyazında bir Müslüman ailenin çocuğu olan ben, Lise’yi Alevilerin başkentinde, Hacıbektaş’ta bitirdim.

12 Eylül bana hoş geldin tokadını Mamak Cezaevi’nde çaktı. Halkımız % 92 Evet ile Kenan Evren’i cumhurbaşkanı seçti. Dünya tarihinde ilk kez bir darbeci, halkın ezici oy çokluğuyla Cumhurbaşkanı oldu.

Kenan Evren ve arkadaşları, sendikaları, solcuları, işçileri, özgür üniversiteyi, aklı, bilimi ve vicdan özgürlüğünü sepete koydular, boynuna bir ip bağlayıp denize attılar. İmam Hatipler pıtır pıtır pıtırdadı, dinciler, türbanlılar, tarikatlar, Hizbullahlar, Faisallar güle oynaya geldi, Laik Cumhurbaşkanı ve Atatürkçü strateji uzmanları bunları onayladı.

Özal Cumhurbaşkanıydı.

Seçim sistemiyle oynaya oynaya halkın küçük bir bölümünün oyuyla çoğunluğu elde etmek o zamanlar demokrasi olarak anılıyordu.

Benim o sıralarda ne yaptığımı kimse merak etmeyebilir ama izninizle şunu söylemeliyim ki, ben siyasetçi olmadığımı anlayıp kendimi edebiyata vermiştim.

Türkiye hızla değişmekteydi ama değişmeyen, devlet adına gizli kapaklı işlerdi, millet gene devlete ait bir nesneydi, Refah Partisi iktidara gelmişti, içki yasağından söz ediliyor, zekâtın parti ve dava üstünden verilmesi çağı başlıyor, belediyeler din siyasetinin halkla ilişkiler bürosuna dönüşüyor ve başörtüsü psikolojisi her yeri kaplıyordu. İlginç ama bu kez cumhurbaşkanı, çocukluğumda hacemmilerin çok sevdiğini gördüğüm Demirel’di.

Kürtler bastırdıkça milliyetçi ve dindar, ordu bastırdıkça demokrasiden uzak, sermaye bastırdıkça iş güvencesinden yoksun bir ülke olduk. Buna demokrasi denemeyeceğini herkes bildiği için yönetim şekline “cumhuriyet” olarak karar verilen bir ülkede yaşamaya başladık. Demokrasilerde insanlar başlarını açmakta veya kapatmakta özgür olabilirdi, ama cumhuriyet iseniz buna cumhur adına cumhurbaşkanının adamları karar verirdi.

Anayasa Mahkemesi başkanlığından cumhurbaşkanlığına gelen Ahmet Necdet Sezer çağında solculuk, milliyetçilik ve despotizm aynı cübbeyi giyiyordu. Dincilik ise Abdullah Gül çağında yeşil takkeyi ve kara cübbeyi atıp Avrupa Birliği'nden ve insan haklarından söz etmeye başlıyordu. İşte tam o sıralarda Atatürk’ü bilimsel düşüncenin, aydınlanmanın ve aklın temsilcisi olarak kutsayanlar, onu, heykelleri önünde kurbanlar kesilen Roma İmparatorları gibi yarı tanrı haline getirmişlerdi.

Ben bütün bu olaylar olurken zamandan pay aldım, elli yaşıma geldim. Fakat, on yedi yaşımda tanıştığım düşüncelerim gereği, tüm insanlığı kardeşim bilmekten, hiçbir dine yakınlık duymadan yaşamaktan, demokratik değerleri insanlığın en güzel ideali olarak görmekten vazgeçmedim. Pek çok konuda görüşüm değişti ama hep bu temel ilkelerin yanında durdum.

Bir ömür boyu bekledim, "artık yeter" deme hakkım var: Devlet gibi seküler yaşayan bir insan olmanın yalnızlığından bıktım: İnsanlığı seven, din dışı davranan ve demokratik değerleri yücelten yeni bir cumhurbaşkanı istiyorum.

Varoluşumuz


Gürsel Korat

Tüm evrenin varoluşunu kendi hayatımızın varoluşu süresinde deneylediğimiz şeylerle açıklıyoruz. Sanki evren bizim kayrayışımız kadar bir sürede var olmuş ve yalnızca o kadarmış gibi. Bu yanılgı, kendi düşüncemiz, duygumuz ve aklımızla sınırlı bir açıklamayı evrene genellemektir.

İnsan sonsuz varlığı kendi varoluşu içinde bulabilir, ancak sonsuzluk insan varlığıyla ölçülemez. Bu, saçma.

Yeme, içme ve sindirim süreciyle düşünme ve estetize etme eylemi birbirinden ayrı; ancak düşünmenin hayvansı beden etkinlikleri olmadan üreyememesi gülünç ve hatta saçma.

Hiç yokken doğada varlık bulup yine hiç olmak saçma,

Bir bedenden dünyayı algılamak, onun istekleri ve duyguları içinden "saf aklı" ve her şeyin boşluğunu görmek dâhice olabilir ama sonuçta saçma,

Bu kadar kapsayıcı, bu kadar dünyevi bir aklın, hiç beklemeden, ummadan dünyaya gelmesi kadar, zorunlu olarak ve genellikle hiç ummadığı zamanda yok olması, bir bedenle birlikte çürümeye bırakılması çok saçma.

Evrende herhangi bir zamana "uyanmış" ve ondan aldıklarını hiçliğe taşımaktan başka bir şey yapamayacak ve bildiklerini hiç bilmeyecek olan varlıklarız. Bu, saçma. Bu nedenle pek çok insanın tanrısı vardır. "Zihin varken düşünen" zihnin zamansızlığını fark eden Descartes aklımızı çeler ama, zihin yokken, hiçlik varken onun kendini bileceği söylenemez. "Düşünüyorum o halde varım" sözü bu nedenle cok saçma.

Hiçlikte düşüneceğimizi, hiç olup yeniden var olacağımızı düşünmek saçma.

Hep yaşayacakmış gibi, hep sonsuz bir hayat varmış gibi, çocuk kayıtsızlığıyla, günün dertlerine boğularak yaşamak mutluluk verir ve çok saçmadır.

Varoluşu kurcalamak insanı derinleştirir, gündelik yaşamın dışına çıkarır ama sonuçta bunlar neye yarayacaktır, saçma.

İlginç olan şudur: İnsan neyse öyle yaşar, başka türlü olamaz ve durumunu da hiç saçma bulmaz.