GÜRSEL KORAT’TAN BİR İLKGENÇLİK ROMANI: KUNDAY-GÖLGELER ÇAĞI



Mavisel YENER

Kunday’ın mitik dünyası, insanlığın ortak yazgısını okurun kulağına fısıldıyor

2017 Orhan Kemal Roman armağanının sahibi Gürsel Korat, bu kez mitik bir roman olan Kunday- Gölgeler Çağı ile gençlere sesleniyor. Bu roman, insanoğlunun yazgısını öyküleştiren temel metinler olan mitlerin, çağdaş yapıtlarda hangi bağlamlarda kullanılabileceğinin iyi bir örneği. Kunday’da tarihsel dönemin sancılarının yanısıra, “insan”ın varoluş serüveni ile yazgı kavramı da masaya yatırılıyor.  Geçmişle gelecek arasında bağ kurularak çağdaş dünyanın problem alanları da ortaya koyuluyor.
Romanın anlatıcısı Kunday, on üç yaşında bir şaman. Kunday, şaman olduğu için tüm karakterlerin duygu ve düşüncelerini bilen bakış açısı ve kendi bakış açısı ile anlatımı yapıyor. Hem “ben” anlatımını kullanıyor hem de sınırsız bakış açısındaki “tanrısal anlatıcı” oluyor.
Kovalamaca
Moğollar, Hazar Sultanlığını devirmiş, Hazar Sultanı Gürcistan Krallığı’na sığınmıştır. Moğollar, çevrelerinde kim varsa yerinden yurdundan sökerek onları Anadolu’ya kovalamaktadır. Selçuklular ise Arap Sultanı Baybars’ın Moğollara karşı birlik olup savaşma çağrısını küçümsemiş, kabul etmemiştir. Bu da Anadolu’ya gelen açlar ordusunun çoğalmasına neden olmuştur. Durum böyle olunca Hazar Sultanı’nın üç çocuğu, bölgeyi pençesine alan tehlikeyi bildirmek için, Konya sultanına gitmek üzere yola çıkarlar. Böylece, 1238 yılının yaz aylarında Anadolu topraklarında bir kovalamaca yaşanmaya başlar.
Selçuklu vezirinin askerleri, Hazar Sultanı Bayrek’in kızları olan Banı Gül ile Umay’ın peşindedir. Romanın anlatıcısı olan kardeşleri Kunday da onlarla beraberdir. Moğollardan akın akın gelen açlar ordusunun Selçuklu’ya saldırmasını önlemek, onların görevidir. Selçuklu veziri, Moğolları Anadolu’ya doğru çeker, bunun ödülünü Moğollar’dan alacağını düşünür. Tarihin her döneminde ülkesine hainlik edenler çıkmıştır; Selçuklu veziri Seyfüddin Günek, bu karakterlerden birini temsil ediyor romanda. Moğollar’ın Anadolu’ya gelmesi, insanların ölmesi, ülkenin elden gitmesi onun için önemsizdir; yalnızca kendi çıkarını düşünen bir vezirdir o.
Üç kardeş, vezirin askerlerinden kaçarken geceledikleri mağarada Hızır ve Durak Han’ın aşçısı Baybüre ile karşılaşırlar. Ölümsüzlüğü isteyen Baybüre’ye, Umay’ın bir teklifi olacaktır.
Anadolu mahvoluyor, bunu durdurmak zorundayız
            Konya sultanı Moğollar’a karşı duramazsa o topraklar yüz elli yıl kendine gelemeyecektir. Açlık, kıtlık ve hastalık insanların üç efendisi olacaktır. Banı Gül der ki: “Umay gördü Anadolu mahvoluyor, bunu durdurmak zorundayız.” Umay geleceği görmüştür, o halde gelecek değiştirilemezdir. İşte tam da bu noktada Banı Gül, kitabın vurucu cümlelerinden birini söyler: “Gelecek değiştirilebilir, çünkü henüz gelmedi. Fakat geçmiş değişmez. Çünkü oldu! (s.64)” Geleceği gören gözler bilir ki hem kendisi hem halkı için felaket hazırlayan akıldan yoksun yöneticilerin, kibirli şımarıklığı vardır. Buna bir kez de Gürsel Korat’ın pişirdiği söz lokmasıyla tanık olacağız.
Şamancıl Simgeler
Romanda, Anadolu’nun kadim inanışı olan şamanlıkla ilgili bilgiler kurgunun içinde başarıyla yoğruluyor. “Yeteneklerimizin bir anda çıkıp geleceğini söylerler. Şamanlar öğrenmez, bir bilgi içinde kendilerini bulurlar (15s.).” Bu ve benzeri cümleler, şamanlığın sırrına erenler tarafından daha da derinden hissedilebilir. Ak şamanlar ölümsüz olduklarını başkalarına söylemedikleri gibi, yaptıkları iyilikleri de asla dile getirmezler. Banı Gül, Umay ve Kunday şaman kardeşler olarak karşımıza çıkarlar. Umay dilsizdir ama söz lokması yediği zaman konuşur.
Gürsel Korat, kitapta ak ve kara şamanlardan söz ederek düalist mitolojilere de gönderme yapar. Kara şamanlardan biri Abala karakteridir. Bir zamanlar Abala ak şamandır, yaptığı hırsızlığın ardından kara şamana dönüşmüştür.  Bu, tam da düalist mitolojideki yaklaşımdır. Çünkü mitlerden anlaşıldığına göre ilk şaman “ak”tır (ak kam), “kara” (kara kam) şaman sonradan ortaya çıkmıştır. Romanın ilerleyen bölümlerinde Abala, kara şaman olmasıyla, özgürlüğünün kısıtlandığını fark eder. Ak şaman olmanın erdemlerini sessizce mırıldanmaya başlar.
Şaman adayının sırra erme rüyaları, şamanların hayvan gölgesi biçimini taşıyan yardımcı ruhları, her şamana ait olan şamanik hayvanı, şamancıl törenlerde birinci planda rol oynayan davul, romanda işlevsel olarak anlatılır. Korat, şamanizm konusuna kafa yormuş, felsefesi üzerine düşünmüş. Romanın düşünbilim damarının da çok güçlü olduğuna dikkat çekmek isterim. 
İyi yemek bilgelik gerektirir
Banı Gül, aynı zamanda bir yemek bilgesi; onunla birlikte yemek felsefesine de yelken açıyoruz.  Pilava, böreğe koyulan, yumurtalı kavurması da yapılan çiriş otunu belki de ilk kez ondan duyacaksınız. (Ege’de yaşayanlar et lezzeti veren bu ota sarı zambak ya da pırasa otu, diyor.) “Et yemeklerinde hırs vardır” diyerek ağzına et sürmeyen biri Banı Gül. Banı Gül, insanın karakterinin ne yediğimizle ilgili olduğunu anlatırken sofra düzeni konusundaki duyarlığını da aktarır. Aslında Banı Gül, yaptığı yemeğe sözler bırakmıştır! Bunun ne anlama geldiğini kitabı okuyanlar keşfedecek.
Deli Dumrul, Tepegöz ve ötekiler
Şaman kardeşlerle birlikte minik bir Anadolu gezisine de hazır olalım. Amasya dağları, Kayseri ovası, geyikler sultanının yaşadığı Erciyes,  Gürgöz Limanı ve nicesi başarıyla betimlenmiş;  gençlerin yüreğinin toprağına, Anadolu ile ilgili pek çok tohum ekilmiş. Ayrıca, Deli Dumrul, Tepegöz, Hızır gibi Anadolu masal arketipleri, farklı kodlar kullanılarak kurguda yerini almış. Yetişkin edebiyatında olduğu gibi, çocuk ve gençlik edebiyatında da bu tür estetik kodları çözümleyebilmek için nitelikli okuma anlama çalışmalarının yapılması önemlidir. Kunday’ın kesin ve değiştirilemez sınırlar çizilerek değerlendirilmesi, metnin çok anlamlılığının keşfini engeller.
Kitabın ilkgençlik serisinden çıkması da yerinde bir seçim. Kitapların gizli kahramanları editörleridir; editör Filiz Özdem’i de yürekten kutluyorum. Kitabın doğru yaş grubu ile buluşması için “ilkgençlik” notunun koyulmasını önemsiyorum. Aysu Koçak’ın metinle bütünleşen çizimleri de kurgunun ruhunu yansıtmakta çok başarılı.
Dil Teri
            Yazarın yetişkinler için kaleme aldığı romanı Zaman Yeli’nde Moğol istilasından ve Selçuklular’dan kaçıp yeraltına çekilen bir halkı tanımıştık.  Zaman Yeli’ndeki sağır ressam, kör asker karakterleri ile Kunday’daki dilsiz kız Umay arasındaki simgesel ilişkinin araştırılmasını akademisyenlere bırakıyorum. Yazarın Güvercine Ağıt adlı romanında yer alan Şamnalika adlı şaman kadın ile şaman kardeşler arasındaki ilişkinin ortaya koyulması da edebiyat bilimcilerin işi olacaktır. Gürsel Korat’ın Rüya Körü romanının kahramanı Stefanos, gelecekte olacakları rüyasında gören biridir, tıpkı Umay gibi… Ne yazık ki yerimiz, Korat’ın yetişkinler ve gençler için yazdığı romanlarındaki karakterlerin karşılaştırmasını yapabilmek için yetersiz. Akademik çalışmalar yapanlar gereğini yerine getireceklerdir kuşkusuz.
Yanılmıyorsam sevgili Emin Özdemir’den duymuştum, “dil teri dökmek” diye bir kavram kalmış aklımda. Gürsel Korat, dil teri dökerek sürdürüyor yazarlık serüvenini. Etkileyici karakterleri, tarihsel düzlemin büyütecinden yansıtırken dilsel bir şölen sunuyor. Kahramanlar aracılığı ile okuru duygu ve sezgileriyle başbaşa bırakıyor.
Kunday, ilkgençlik filmi ya da dizisi olabilecek kumaşı barındırıyor, hem söylemsel hem de kurgusal örüntü olarak derinde bir yerlerde sinema sanatına göz kırpıyor. Yerelden evrensele uzanan Kunday’ı, gençler hipnotize olmuş gibi okuyacak, edebiyatın büyülü dünyasında unutulmaz bir yolculuk yapacaklar.

Cumhuriyet Kitap, 8 Haziran 2017

Kunday-Gölgeler Çağı/ Gürsel Korat/ Resimleyen: Aysu Koçak/ YKY/ 226s./ 2017/ 13+

İki Kitap Birden



Dalgın Dağlar, iki öykü kitabımın birleşiminden oluşuyor. Öykülerimi bir araya getirip yayımlamak epeydir aklımda vardı. Böyle birleştirilmiş kitaplar, tarihimizde sık sık karşımıza çıkar, ben de buna uymak istedim.
Çizgili Sarı Defter’i ne zaman gözden geçirsem, orada “yazarlığımın gençliği”ni görürüm. Doğrusu hâlâ o genç adamın düşüncelerini, beklentilerini, yaşama bakışındaki çeşitliliği seviyorum. Bir öykü kitabına hem çocuğu, hem kadını, hem eşkiyayı, hem ütopik karakteri, hem köylüyü hem de hem de devrimci kaçakları sığdıran bu akıl ve onun yaşadığı taze heyecanlar bugün de içimde durur. Çizgili Sarı Defter benim için “yaşam atılımı” ölçüsünde büyük bir eylemdir. Yazarlığımı bana getirmiştir.
Gölgenin Canı, romancılığı başarmış, farklı türlerde kitaplar da yayımlamış olduğum fakat yeni bir şey yapmak için denemelere başladığım çağıma aittir. Bu kitap, İstanbul’da oturduğum 2003 ve 2004 yıllarında yazıldı. Bu çağımda babalık zenaatını öğreniyordum, ailemin bütün “kıymetlileri”ni yitirmiştim ve avcumda yeni bir hayat tutuyordum. Böyle bir yeni yaşam deneyiminin duygusallığı beni bugün bile hâlâ çok duygulandırır. Gölgenin Canı, kendimi dışarıdan gördüğüm, ama eşzamanlı olarak da kendimi içeriden deneylemeyi sürdürebildiğim bir yazarlık deneyimi oldu. Doğrusu bu kitaptan sonra bir daha öykü yazmayacağımı bile düşündüm: Yazarın herkesin gözü önünde sırlarını konuşabilen bir kişi olması bana o sıralar çok ağır gelmişti. Öykünün duygu eşiği düşüktü, yazarın içini hemen gösteriyordu. Bunu anlamıştım ve başka bir biçimde yazmaya Gölgenin Canı’ndan sonra başladım. Gölgenin Canı bana benim yazarlığımı öğretmiştir.

Bu iki kitabımı da o öyküleri yazdığım zamanların çağrışımları, imgeleri ve düşünceleriyle yeniden yeniden okurum: Beni gençliğime götüren bir söz iksirinin içinden geçer gibi…

Orhan Kemal Roman Armağanı Ödül Konuşması





Saygıdeğer konuklar,
Orhan Kemal Avare Yıllar adlı romanıyla gönlümü derinden çeldiğinde, on dört yaşımdaydım. İlkgençlik dünyamda, duyularım bütün açıklığıyla kıpırdanırken, gençliğe dışarıdan bakabilen bu kitaptan sonra yazarlığa çok özendiğimi anımsıyorum.
Buna benzer bir şeyi o çağımda, bir de İnce Memed’i okurken yaşamıştım.
Bu Çukurovalıların, Orhan Kemal’le Yaşar Kemal’in bana etkisi derin oldu. Çünkü o zamanlar soyadları aynı olduğu için kardeş sandığım bu iki yazar, edebiyatımızın odağını değiştirmiş de, bilmezmişim. Onları okuduktan çok sonra, kendi yazarlığım üzerine düşündüğüm yaşlarımda anladım ki bu Kemal’ler sayesinde edebi metindeki coğrafyanın önemini kavramışım. Onların başlattığı İstanbul merkezinin dışına kayma tavrını tutkuyla benimsemiş ve bununla ilgili dil olanaklarını zorlamışım.
Kapadokya artık romanları yazılmamış bir Kapadokya değilse, bunda Çukurovalı iki yazardan el almış olmamın payı büyüktür.
Fabrika çıkışlarının, hayat dolu insanların ve yaşamı seven yoksulların büyük yazarı, iyimser Orhan Kemal’i okuyup da mutsuz olunamaz. O, yaşam bilgisini sanatın diline dönüştüren bir yazardır. Pek çok insanın bildiği ve pek azının maharetle söyleyebildiği bir şeyle uğraşır: İyilik. Orhan Kemal, insanın pek de yüzleşmek istemediği yoksulluğa ve ezilmişliğe içeriden dokunur.
Ondan anladığım şudur: Vicdanın gözüyle bakan insan çok şey görür. Orhan Kemal’in bu tavrı yalnızca gerçekçilikle ve toplumculukla açıklanamaz. Onda gerçekçiliğin ve eleştirelliğin eşliğinde duran mutsuzluk yoktur. Romanımızın büyük iyimseri, odur.
Unutkan Ayna gibi bir insanlık yıkımının hikayesini anlatırken gülümsemeyi, ironiyi ve mutluluğu unutmadıysam, bunda Orhan Kemal’in ve edebi geçmişimizin iyimserlerinin payı büyüktür.
Haksız yere cezaevine konulmasına karşın umudunu asla yere düşürmeyen, dilinin ışığıyla hep gönendiğimiz Nazım Hikmet’i ve onun yanındaki delikanlı Orhan Kemal’i bir düşünelim. Bir avuç insanın büyük zulümlere uğratılarak kendi yurdunda sürgünleştirildiği o tarihten bize kalan, bir avuç kahkahadan ve onurlu bir edebiyattan başka nedir?
Toplumun ruhunu aydınlatan o büyük insanlara şükran borçluyuz.
Edebiyat acıyla olgunlaşır fakat güzellikle görünür. İşte bu yüzden yalnızca edebiyat sayesinde zulümle baş etmeyi göze alırız. Edebiyat zulmün panzehiridir.
Büyük bir onur duyarak kabul ettiğim bu ödülü, tarihimiz boyunca, uyduruk gerekçelerle zulüm görmüş, hapsedilmiş, işinden atılmış ve yerinden yurdundan edilmiş bütün insanlarımıza adıyorum.
Özgürlük, unutmayışın aynasında durur.

Hepinizi sevgiyle selamlarım.

Gürsel Korat,
Beyazıt Orhan Kemal Kütüphanesi 
2 Haziran 2017

2017 ORHAN KEMAL ROMAN ARMAĞANI UNUTKAN AYNA'YA VERİLDİ

        

BASIN AÇIKLAMASI

2017 yılı, 46.Orhan Kemal Roman Armağanı Seçiciler Kurulu 12.05.2017 tarihinde Orhan Kemal Kültür Merkezi’nde toplanmıştır
Orhan Kemal Roman Armağanı’na, yazarlarımızın 60 seçkin eseri katılmıştır. Turhan Günay, M. Nuri Gültekin, Erendiz Atasü, Çimen Günay Erkol, Handan İnci, Yiğit Bener ve Nazım K. Öğütçü’den oluşan Orhan Kemal Roman Armağanı Seçiciler Kurulu yaptığı toplantıda 2017 yılı 46.Orhan Kemal Roman Armağanı’nı, Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanan, 
Gürsel Korat’ın “Unutkan Ayna” isimli romanına vermiştir. 
Orhan Kemal Roman Armağanı Seçiciler Kurulu, tutuklu üyemiz Turhan Günay’ın yokluğunun acısını duyarak toplanmış, Turhan Günay’ın bir an önce özgürlüğüne kavuşmasını dileyerek; Gürsel Korat’ın “Unutkan Ayna” romanını, 1.Dünya Savaşı yıllarının çatışmalı koşullarındaki bir Anadolu kentinde mülk bölüşümü, cinayetler ve yerel halkın siyasi otoriteyle ilişkisi gibi pek çok olayı ustaca bir kurguyla birleştirmesi, bu zor zamanlarda aşk, dostluk ve dayanışma gibi insani duyguları derinlikli bir şekilde işlemesi ve yaşadığımız döneme ilişkin uyarılar taşıması nedeniyle 2017 yılı, 46.Orhan Kemal Roman Armağanı’na değer görmüştür. 
Kazanan yazara ödülü 02.06.2017 Cuma günü, İstanbul, Beyazıt’da  Orhan Kemal Kütüphanesi-Konferans Salonu’nda, Saat:10.30 da yapılacak olan Orhan Kemal’i anma töreninde verilecektir. 
Orhan Kemal Kültür Merkezi
Orhan Kemal Roman Armağanı Sekreterliği

Kunday Üzerine Birkaç Söz


Gürsel Hocam merhaba, 

Kunday'ı almakta olduğu kadar okumakta da tez davrandım ve bitirdim kitabı. Yazmakta da tez davranamayışım vakitsizlik yüzünden. Bir hafta kadar önce bitirdim Kunday'ı, size romanın bende bıraktıklarını yazma fırsatını yeni bulabildim. 

Türklerin bir süper kahramanı olacaksa eğer Hızır çok iyi bir seçim olmuş. Zor zamanlarda habersiz çıkıp gelmesi, insanlara umut aşılaması, dilekleri, beklentileri gerçekleştirmesi, açlığa, yoksulluğa son vermesi bir kahramandan asıl olarak beklenen nitelikler aslında. Bu da karakteri Süpermen gibi tek boyutlu, işlevsiz, insanlığın gerçek sorunlarına duyarsız, tek tip batılı kahraman arketipinden kurtarmış. Çoğunlukla boş tınlayan "süper kahraman" sözünü felsefi ve tarihi derinliğe kavuşturmuş. 

Anlatı için farklı bir atmosfer yaratan insanın içindeki "gölge hayvanı" düşüncesini çok sevdim ben. Bu yaklaşım romandaki her bir kişiye o hayvan üzerinden kendini yeniden tanımlama olanağı veriyor. Okuyanın da hem karakterleri, hem kendini yeniden düşünmesini ve sorgulamasını sağlıyor bir bakıma. Okurken kendim için de bunu düşünmedim değil. 

Hızır'ın dünyasının sadece insanları değil hayvanları ve otlarıyla "tüm canlıları" kapsayacak biçimde geniş oluşu çok daha insancıl kılıyor karakteri. Hızır'ın şefkati ve merhameti insanın içini ısıtıyor, tam da dokunması gereken yere dokunuyor.

Aslında Kunday da bir küçük Hızır olmuş bence Hocam. Baybüre gibi akrabalık bağı kurulmamışsa da ona kan bağı en yakın karakter Kunday gibi geldi bana. Bilgeliğiyle, soğukkanlı düşünebilmesiyle, derinden, sessiz ilerleyişiyle, cesaretiyle, Banı Gül kadar "görünür" olmamasıyla Hızır'dan çok farklı bir yanı yok. 

Umay ile Kunday arasında da benzerlikler bulmak güzel. Kunday da -kimse onun farkına varmasa da- başkalarının yaşadıklarını görüyor, Umay'dan farklı olarak şimdiki zamanı okuyor ve tıpkı geleceği gören Umay gibi o da şimdiyi değiştiremiyor. Kassandra miti iki karakterde somutlaşarak şimdiye uzanmış ve anın değiştirilemezliğine kuvvetli bir vurgu yapmış.
 
Geleceği gören karakterin yanına şimdiyi gören bir karakter yerleştirmek de şimdiki zamanı boyutlandırmak bakımından çok yerinde olmuş Hocam. Böylece -ikinci bölümdeki rüyayı düşünürsek- şimdiki zaman üçe bölünebiliyor ve her birini aynı anda anlatma imkanı vermiş. Benim en çok etkilendiğim ve hikayenin içine giriverdiğim bölüm ikinci bölüm oldu. Okuru erkenden içine alıyor hikaye. Sonra da olay örgüsünün temposunu hiç kaybetmeden gelişmesi romanın sonuna kadar akıcı olmasını sağlamış.   

Ayrıca felsefi boyutu ortaya çıkaran düşünceleri aktardığınız bölümler de aralara çok iyi serpiştirilmiş ve özellikle büyüklerin bu kitabı niye okuması gerektiğinin de en belirgin ipuçları olmuş. Yeme-içme kültürü üzerine, ölüm üzerine sözlerin çoğunu çocuklar aracılığıyla yetişkinlere söylemişsiniz. Ama bu kısımlar, etle beslenme ve otla beslenme ayrımında olduğu gibi, duyarlı çocukları da bir taraf tutmaya değil, iki farklı tarafı da düşünmeye yönlendiriyor. Ölümle ilgili bazı kısımlar çocuk okur dünyasını kat kat aşıp bizleri daha çok düşündürecek derinlikte. "Ama can kuşunu gitmeden yakalarsan, başka bir biçime sokabilirsin. Ölüme giden gelmez ama insan biçimden biçime girer." cümlelerinde olduğu gibi...

İnsanın doyunca durmayı bilmesi, küçücük bir fırsatı kurtuluşa, özgürlüğe dönüştürebilmesi somut örneklerle anlattığınız evrensel düşünceler olmuş.

Kunday 1238'de geçmesine rağmen bazı diyaloglar, yer adlarının (Ankara, Konya Yolu gibi) günümüzdeki adlarıyla anılması da geçmiş zamanın gençlerine bugünle ilgili göndermelerdi sanırım. "Rüya Körü"nde geçmişle gelecek arasında kurulan bağı anımsattı. Birdenbire bugüne uzanacaklarmış gibi geldi bu yüzden. Bu anlamda bu tercih, başta karakterlerin geçmişle olan bağını kopartıyor diye düşündürse de, sonra onları yanıbaşımdalarmış gibi hissettirdi. 
Sevgilerle,

Pınar Özdemir
Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı

KUNDAY DA GELDİ

Kunday'ı Aysu Koçak resimledi


Çocuk edebiyatı üzerine düşünenler sağolsun. Yazarları çocuklara yazmaya özendirmekle yetinmeyip çocuklara nasıl bir edebiyat öngörüleceğini söyleyenler varolsun. Üniversite ve bilim, bu alanda edebiyatın yolunu açmaktadır, biline.
Sadece bilim olsa kitaplarda heyecan ve duygu olmazdı. Yazar, çocuklar için heyecanlı bir kurmacanın nasıl olacağını yetişkinlere tasarladığından farksız, aynı heyecanla, didaktik olmadan, buluşlarla dolu bir şey olarak yazarsa, ortaya çıkan şeyin heyecanı da büyük oluyor.
Kunday, yetişkin versiyonu film senaryosu olarak yazılmış olan bir kitaptır. Çocuk versiyonunu "Bunda çocuk yok" diyerek bana adeta yeniden yazdıran editörüm Filiz Özdem olmasaydı ben bu kitabı çalışmayı bırakırdım. Dilerim ki hayat her yazarın önüne Filiz Özdem gibi bir editör çıkarır.
Bu kitap "Türklerin bir süper kahramanı neden yok?" diye soran Ezel Akay'a yanıttan doğdu. Bunu yaratmak için kolları sıvadım, çok düşündüm ve "Hızır"ın bir süper kahraman olarak geliştirilebileceğine karar verdim. Fakat Hızır'ı neredeyse gölgede bırakacak başka bir süper kahramanın ufuktan belirdiğini ilk başta görebilmiş değildim: Kunday, gölgelerle ilişkisi, anlatıcı olarak Tanrı ve Ben anlatıcı bileşimine dayanması gibi özellikleriyle eşine rastlanmamış bir kahraman oldu. Bu kitapta çocuklara anlattığıma aldırmadan yeme ve içme üzerine felsefe yaptım, masalların arketiplerini boşa çıkaracak bir yığın atak geliştirdim.
Çünkü çağımız başka düşünmenin ve eski bilincin yapı sökümünü yapmanın çağıdır.
Kunday yetişkinlerdeki çocuğu, çocuklardaki yetişkini çağıran, kısa yoldan tanımlanması güç olan bir kitap oldu. Kitabı resimleyen Aysu Koçak, editörüm Filiz Özdem var olsun.

Konukluk



Suriçi'nde ev kapısı: Soldaki erkekler için, sağdaki ise kadınlar...


Diyarbakır’da, Suriçi Mahalllesi’nde bir ev görmüştüm. Bu evin giriş kapısına iki ayrı tokmak konulmuştu. Küçük tokmağın sesi tiz, büyüğünki toktu. Kadınlar tiz olanı çalarmış, erkekler de tok olanı. Böylece konuğun cinsiyeti belli olurmuş.
Kapalı yaşamların gereği olarak doğan bu incelik, eski zamanların konuğa verdiği önemle doğru orantılı bir şey. Çağımızda mikro yaşamlar yüzünden konukla ilişkimizin asabileştiğini düşünüyorum, modern çağ bir içe kapanma dönemidir, insan yalnızlığı seçmiş bir toplumsal hayvandır artık.
Hızır kültüyle ilgili okumalar yaptığım bir zamandı, “Tanrı misafiri” kavramının Hızır’la ilgili olması bana çok sarsıcı görünmüştü. Meğer ki Hızır kılıktan kılığa girip zorda olanların yardımına koştuğuna inanılan bir ölümsüzmüş; kapıya bir dilenci kılığında da gelebilirmiş, bir tüccar kılığında da; onun kim olduğu bilinemezmiş. Anadolu’da bu nedenle kapıya gelen dilenci kovulmaz, “Başka kapıya!” “Allah versin!” dememeye dikkat edilirmiş. Çünkü Hızır’ın kısmetiyle geldiğine inanılır, onu geri çevirenin kısmetinin de geri çevrildiği düşünülürmüş.
Ortaçağ’da otel yok, konak yok; insanlar böyle insani bir çözüm bulmuşlar işte. İyi de etmişler. Konuksever olmamızın, ülkemizi ziyaret eden yabancıları bu halimizle şaşırtmamızın tarihsel nedeni bu işte.
Fakat Hızır inancının istismar edildiği düşüncesi de aynı derecede güçlü bir karşı akım olarak yükselmişe benzer. “Başka kapıya” diyerek kovulan dilencinin “Hızır nere sen nere” nobranlığıyla geri çevrildiği bellidir. “Allah versin” diyenler en azından biraz daha insancıl görünüyor.
Konuk sevmezliğin kentsel nedenleri olduğuna inanıyorum. Çocukluğumda köyden gelen akrabalardan aman bulamazdık. Evde hep birileri olurdu. Ben çocuk olduğum için dert değil de, olan kadınlara oluyordu: Hep birileri için yemek hazırla, yatak yorgan ser, bir de onlar gittikten sonra her şeyi temizle. Neşeyle gelseler yine çekilir ama çoğu konuk neşeyle de gelmezdi; evde onlar yüzünden çıkan kavgaları bilirim. Hatta özellikle halalarım ve amcalarımın bizim evde estirdiği terörü ne unuturum ne de şu yaşıma geldim, bağışlayabilirim.
Evinizi günlerce işgal eden köylüler, yaz tatilinde köye gittiğinizde yüzünüze bile bakmazdı, çocuk halimle bile algılayıp nefret ettiğim bir şeydi bu. Bu nedenle annemin “Misâfir, ne kâfir!” deyişini hep çok sevdim. Canı çok yanmış bir insanın çığlığıydı çünkü.
Köylüler hakkında kötü kötü konuştuğumu düşünmenizi istemem. Köylüler, -en azından benim çocukluğumdakiler- şehre özgü inceliği bilmez, şehirde yaşamın insanların üstüne nasıl çöktüğünü, her şeyin nasıl bir sıkışıklık içinde yürüdüğünü anlamazdı. Onlara göre zaman ve mekân insanın üstüne kafa yoracağı bir şey değildi. Oysa şehir, zamanı ve mekânı hesap etmeden yaşanamaz. Bu nedenle şimdilerde, köy artık tek tek evlere değil, yığınlar halinde kentlere konuk olarak geliyor. Hem de ne zamanı, ne mekanı hesap ederek. Yığınlar halinde, aş ve ekmek bilinciyle sınırlı, kent kültüründen habersiz. Bu durumda köylülerin değil de, köy ve kasaba yaşamının şehri işgal ettiğini ve onu kendi biliş tarzına dönüştürdüğünü söylemek şart: Konuk ev sahibidir.
Eskiden köylerde köy odası vardı. Şehirli oraya seyrek giderdi. Ben hiç köy odasında kalmadım örneğin. Fakat hikâyelerini dinledim. Köy odası muhteşem bir çözümdür: Köye gelen herkesi evde ağırlamak olmaz, hırlısı var hırsızı var. Fakat insanı sokakta bırakmak da insana yakışmaz. Bu durumda köylüler bir köy odası yapmışlar, içine yatak yorgan koymuşlar, sedir yapmışlar, gaz lambası, minder derken orası giderek toplumsal bakımdan da paylaşılan bir yer haline gelmiş, erkeklerin topluca buluşup hikayeler anlattığı bir yer olmuş. Bunları ben gözümle görmedim ama işlevini anlıyorum, üstelik konuk evi olarak değerini de.
Eski dünyada haremlik ve selamlık, şehirli yaşamda birbirinden ayrılıyordu; haremlik denince, bir dolu kadından oluşan yer anlaşılmamalı; mahremin bulunduğu alandır orası. Bu biraz şehirli, hatta İstanbullu bir çözümmüş gibi gelir bana. Çok sayıda Hıristiyanın yaşadığı bir dünyada Müslüman ve Hıristiyan evlerinin karakteristik açıdan çok da farklı olmayışı, bu haremlik selamlık işinin o kadar yaygın olmadığını söyler gibidir. Kaç göç derseniz zaten Hıristiyanlarda da var. Kadını sakınmak Müslümanca bir dürtü değil. Hatta, başı açık Türkmenlerin yadırgandığı bir eski dünyanın çocuklarıyız biz. Bu yüzden köy odası, “genel bir selamlık”tı, evin tamamı harîme aitti, diyebiliyorum.
Günümüzde evlerin ölçüleri o kadar küçüldü ve yaşamlar öylesine daraldı ki, artık evler iyiden iyiye “harîme” ayrıldı; yani ev, başkalarına kapıları kapattığımız bir mekâna dönüştü. Selâmlık evin dışıdır, üstelik kimseye selam vermenin gereği de yok. Günümüz evi Osmanlı çağı şehrindeki hem genele, hem de özele açık olan ikili karakterini yitirdi, sadece “özel alan” oldu. Bunu bir eve çoluk çocukla konuk olanların, orada birkaç gün değil, bir gün bile rahatça barınamaz oluşundan anlayabiliriz. Çağımız evi, yalnızca ev halkına göre yapılan bir barınaktır. Konuklar için konmuş olan ve adı "çek yat" olan tuhaf koltuk bile aslında konuk yokken ev halkına hizmet eden üstünkörü bir eşyadır. Bu koltuk, üzerinde uyuyanı bütün gece ara ara uyandırmakla görevli bir nöbetçi gibi tasarlanmıştır. Denebilir ki, ev sahipleri yatılı konuk istemediklerini, konuklara lâyık gördükleri bu tür sahte yataklarla dışa vururlar.
Bir evin dışa açık olup olmadığını, konuk olduktan sonra huzurla uyuyup uyumadığıma bakarak söylerim. Beni berbat bir yerde yatıran ev sahibine sempatim azalır.
İnsan yoksulsa, konuğunu yatıracağı eşya ile kendisinin eşyası arasında fark olmaz. Tuhaf bir şey, gittiğimiz evde konfor aramayız; yalnızca, ev sahibinin kendisine lâyık gördüğü şeyi bize de lâyık görüp görmediğine bakarız.
Gerçi Anadolu, konuklardan sözünü esirgemez, “Misafir, ev sahibinin eşeğidir, onu istediği yere bağlar” sözü, konuğun gerçek durumunu gösterir ama konuklar da boş durmaz, “Misafir misafiri sevmez, ev sahibi de hiçbirini” deyişini sık sık kullanarak ev sahiplerinden öcünü alır.

Konukluğun en güzel yanı neşe getirmesidir; eğer böyle değilse, yani akrabalık ilişkisiyle, zorunluluklarla ya da işgale uğrayarak eve konuk alınmışsa, bu zulüm insanın insandan çaldığı ruhsal zamanla eşittir. Telafisi yoktur. Bu nedenle modern insan başka bir yere yaptığı yolculukta konukluğunu da satın almayı yeğler: Oteller insanın kendi kendinin konuğu olduğu muhteşem çözüm yuvalarıdır.

Altzine, Ocak-Şubat 2017